Việt Nam dưới thời Pháp thuộc: khi địa lý trở thành công cụ cai trị

 Có những cách cai trị không bắt đầu từ con người, mà bắt đầu từ cách người ta nhìn vào đất đai.

 

Nếu muốn đề cập đến vấn đề dân tộc – địa lý – chính sách cai trị thời Pháp thuộc, thì với hiểu biết hạn hẹp của tôi, thật khó viết được một đoạn ngắn mà bao quát hết. Nhưng cũng may, thời nay có internet, lại thêm người bạn ảo là ChatGPT hỗ trợ, nên cũng có thể tạm khái quát được đôi điều.

Đây là một vấn đề khá lớn, trải dài từ khi người Pháp đặt chân vào nước ta và phần nào vẫn còn ảnh hưởng đến hiện tại. Vì vậy, tôi xin thử góp thêm một vài thông tin để cùng bạn đọc suy ngẫm.

Muốn hiểu điều đó, có lẽ trước hết nên nhìn lại bản đồ Việt Nam dưới thời Pháp thuộc, khi đất nước bị chia thành ba kỳ với ba cách quản trị khác nhau.

Bản đồ Đông Dương thuộc Pháp - Copy từ Việt Jackson 

Trên dải đất hình chữ S, Việt Nam khi ấy không còn là một thể thống nhất mà được chia thành ba kỳ: Tonkin (Bắc Kỳ), Annam (Trung Kỳ) và Cochinchine (Nam Kỳ), mỗi nơi dưới một chế độ cai trị khác nhau. Từ sự phân chia ấy, có thể hiểu thêm nhiều điều về cách nhìn và cách quản trị của người Pháp đối với đất nước này.

Nhìn vào bản đồ địa lý Việt Nam, có thể thấy các đồng bằng lớn phần nhiều nằm ven biển, như đồng bằng sông Hồng hay sông Cửu Long. Đây là những vùng thuận lợi cho canh tác lúa nước, đồng thời cũng dễ dàng vận chuyển hàng hóa theo đường sông, đường biển. Trong khi đó, phần lớn diện tích còn lại lại là núi rừng: vùng núi phía Bắc, dãy Trường Sơn, Tây Nguyên… nơi địa hình hiểm trở, giao thông khó khăn, dân cư phân tán.

Chính vì vậy, các chính quyền trong lịch sử, kể cả triều Nguyễn, thường tập trung quản lý dải đất ven biển và các đồng bằng lớn. Còn với vùng núi, không hẳn là bị bỏ quên, nhưng phần nhiều được nhìn như một thứ “gân gà”: quản thì tốn kém, mà lợi ích kinh tế trước mắt lại không tương xứng, nên cách cai quản thường lỏng lẻo, thiên về giao hảo hơn là kiểm soát chặt chẽ.

Khi người Pháp đặt chân vào, họ không chỉ mang theo một bộ máy cai trị mới, mà còn mang theo một cách nhìn khác về đất đai và con người. Nếu như các triều đại trước chủ yếu tập trung vào vùng đồng bằng và ven biển, thì người Pháp lại nhìn toàn bộ lãnh thổ như một không gian có thể tổ chức, phân loại và khai thác theo những mục tiêu riêng của mình.

Ở góc độ Dân tộc, người Pháp có những tính toán riêng. Họ tìm cách tách người Việt khỏi các cộng đồng khác để giảm khả năng liên kết, đồng thời cai trị gián tiếp thông qua các thủ lĩnh bản địa và giữ lại những cấu trúc xã hội truyền thống nhằm hạn chế nguy cơ nổi loạn.

Nỗi lo chiến lược thật sự của chính quyền Pháp ở Đông Dương là họ không chỉ sợ nổi dậy của người Việt, mà còn sợ sự kết hợp giữa người Việt và các dân tộc miền núi (người Thổ, người Thượng). Nếu nhìn kỹ lịch sử và địa lý, ta sẽ thấy vì sao.

Nếu hai vùng tách rời, Pháp có thể: kiểm soát đồng bằng bằng hành chính, kiểm soát miền núi bằng tù trưởng.

Nhưng nếu hai vùng liên kết, thì đồng bằng cung cấp dân số, trí thức, tổ chức, miền núi cung cấp địa hình và căn cứ quân sự. Khi đó thuộc địa gần như không thể dập tắt nổi dậy. Điều này sau này thực tế đã xảy ra trong các cuộc chiến tranh.

Về Địa lý (Hành chính) họ chia Việt Nam thành 3 kỳ. Pháp không chỉ chia về địa lý, mà thực chất là thiết lập ba chế độ cai trị khác nhau: Nam Kỳ là thuộc địa trực tiếp; Bắc Kỳ là xứ bảo hộ nhưng do Pháp kiểm soát chặt chẽ; còn Trung Kỳ vẫn giữ danh nghĩa triều đình, song quyền lực thực tế đã bị thu hẹp đáng kể.

Ở Bắc Kỳ, đặc biệt là vùng đồng bằng, dân số đông, mức độ tập trung cao, lại có truyền thống chính trị và sớm xuất hiện nhiều phong trào chống Pháp. Vì vậy, nơi đây nằm dưới một hệ thống kiểm soát hành chính chặt chẽ, đồng thời được đầu tư hạ tầng và xây dựng bộ máy quan lại bản xứ nhằm phục vụ cho việc cai trị.

Tại Trung Kỳ, với sự tồn tại của triều đình Huế và cơ cấu dân cư phân tán hơn, người Pháp lựa chọn cách cai trị gián tiếp: giữ lại vua (như Khải Định, Bảo Đại) và vận hành quyền lực thông qua Nam triều, vừa duy trì tính chính danh, vừa giảm chi phí quản lý trực tiếp.

Trong khi đó, Nam Kỳ được nhìn như một thuộc địa đúng nghĩa. Đây là vùng đất tương đối “mới” trong lịch sử người Việt, lại có nhiều tiềm năng kinh tế, nên người Pháp tập trung khai thác mạnh: lập đồn điền, mở rộng bến cảng, phát triển các đô thị như Sài Gòn, Cần Thơ, Mỹ Tho…

Đối với các vùng núi và cao nguyên, từ phía Bắc đến Tây Nguyên, cách tiếp cận lại khác hẳn. Người Pháp cai trị thông qua các thủ lĩnh địa phương, tách các khu vực này khỏi hệ thống hành chính của người Việt. Ở Đông Bắc, họ dựa vào Vi Văn Định (tộc Tày - Nùng); ở vùng cực Bắc là Vương Chí Sình (tộc H'mon); còn Tây Bắc giao cho Đèo Văn Long (Tộc Thái).

Riêng với Tây Nguyên, người Pháp theo đuổi một chủ trương khá nhất quán: không để vùng đất này thuộc quyền quản lý của triều đình Huế. Thay vào đó, họ đặt Tây Nguyên trực tiếp dưới chính quyền Đông Dương, đồng thời hạn chế sự di cư và định cư của người Việt lên khu vực này.

Để thực hiện điều đó, người Pháp từng bước hình thành một vùng hành chính mang tính chất riêng biệt, thường được gọi là “Xứ Thượng Nam Đông Dương”. Ở đó, họ cai trị thông qua các tù trưởng và thủ lĩnh bản địa, tách Tây Nguyên ra khỏi hệ thống hành chính của người Việt, vừa để dễ kiểm soát, vừa nhằm ngăn ngừa sự liên kết giữa cư dân miền xuôi và các cộng đồng người Thượng.

Không phải ngẫu nhiên mà người Pháp dành sự quan tâm đặc biệt cho Tây Nguyên. Về mặt địa lý, đây là vùng cao án ngữ phía sau dải đất ven biển, có thể khống chế các tuyến giao thông Bắc – Nam, đồng thời thông sang Lào và Campuchia. Vì thế, trong một góc nhìn nhất định, có thể nói rằng ai kiểm soát được Tây Nguyên sẽ nắm giữ một vị trí chiến lược quan trọng đối với toàn bộ Đông Dương.

Chính vì vậy, việc tách Tây Nguyên khỏi ảnh hưởng của triều đình Huế và hạn chế sự hiện diện của người Việt không chỉ là một lựa chọn hành chính, mà còn là một tính toán lâu dài về kiểm soát không gian và con người.

Bởi khi nhìn vào Tây Nguyên, có thể nhận ra một quy luật đáng suy ngẫm: vùng cao nguyên không chỉ là một không gian địa lý, mà còn là nơi gắn với thế liên kết giữa các cộng đồng. Và ở một góc độ nào đó, việc kiểm soát được vùng đất này cũng đồng nghĩa với việc nắm giữ một lợi thế chiến lược quan trọng đối với toàn bộ đất nước.

Nhìn rộng ra, từ Bắc xuống Nam, từ đồng bằng đến miền núi, cách cai trị của người Pháp không nhằm tạo ra một sự thống nhất, mà ngược lại, là những đường chia cắt được tính toán từ địa lý đến con người.

Người Pháp không nhìn các cộng đồng trên dải đất này như một chỉnh thể thống nhất, mà như những nhóm khác biệt có thể phân loại và quản lý theo những cách riêng. Sự khác biệt về địa lý và dân tộc vì thế không chỉ là thực tế tự nhiên, mà còn trở thành một công cụ trong chính sách cai trị.

Trên thực tế, giữa các vùng miền và các cộng đồng vẫn luôn tồn tại những mối liên hệ tự nhiên về sinh kế, văn hóa và lịch sử , những điều không dễ bị tách rời chỉ bằng ranh giới hay chính sách.

Từ những cách tổ chức và cai trị ấy, có thể thấy lịch sử không chỉ là câu chuyện của quyền lực, mà còn là cách con người nhìn nhận về đất đai và về những cộng đồng cư dân khác nhau.

Có lẽ cũng từ đó, có thể hiểu rằng dù trải qua nhiều cách nhìn và cách quản trị khác nhau, dải đất này vẫn giữ được một sự gắn kết âm thầm, bền bỉ, điều làm nên sức sống của một quốc gia qua nhiều biến động của lịch sử.

    

Có những kết nối không nằm trên bản đồ. Ảnh do ChatGPT tạo 

Chiếc đồng hồ và bản giao hưởng Đông - Tây

 

 

Ảnh do Gemini tạo

 

Sáng nay dọn lại ngăn kéo cũ, tôi vô tình nhìn thấy chiếc đồng hồ cơ đã từng gắn bó mấy chục năm. Đặt nó cạnh chiếc đồng hồ thông minh đang đeo trên tay, tôi chợt thấy một sự đối lập thú vị. Chiếc đồng hồ cũ nặng trịch, lớp vỏ nhuốm màu thời gian, chẳng có đo nhịp tim hay thông báo tin nhắn như món đồ công nghệ bây giờ. Thế nhưng, khi nằm gọn trong lòng bàn tay, tiếng tích tắc bền bỉ của nó lại khiến tôi thấy như mình đang chạm vào một thực thể có linh hồn , một chiếc máy thời gian đích thực đã cùng tôi đi qua bao thăng trầm. Chính cái sức nặng ấy đã khiến tôi lan man suy nghĩ: Đằng sau vật nhỏ bé này, phải chăng là cả một câu chuyện lớn lao về cách nhân loại định nghĩa lại sự tồn tại của chính mình?

Ngược dòng lịch sử về phương Tây những thế kỷ 18–19, chiếc đồng hồ đã bước ra khỏi những tháp chuông nhà thờ để trở thành "xương sống" cho cuộc cách mạng công nghiệp. Nhưng có lẽ, vai trò của nó chỉ thực sự trở nên sống còn khi những đoàn tàu hỏa đầu tiên bắt đầu lăn bánh xuyên lục địa. Trước đó, mỗi thành phố thường dùng giờ địa phương dựa trên vị trí mặt trời, dẫn đến việc lệch nhau vài phút là chuyện thường tình. Thế nhưng, với ngành đường sắt, sự lệch lạc ấy là thảm họa. Để những chuyến tàu không va chạm và lịch trình được thống nhất, chiếc đồng hồ đã buộc cả thế giới phải nhìn về một hướng. Sự ra đời của hệ thống múi giờ quốc tế dựa trên kinh tuyến Greenwich năm 1884 chính là cột mốc biến thời gian từ một dòng chảy tự nhiên thành một loại tài nguyên hữu hình, được đo lường và quản lý chặt chẽ. Từ đây, đồng hồ không chỉ điều khiển những toa tàu mà còn đồng bộ hóa toàn bộ xã hội từ trường học, bệnh viện đến giao thương toàn cầu.

Thế nhưng, khi nhìn sang phương Đông, ta lại thấy một dòng chảy thời gian rất khác nó mềm mại và thong dong hơn. Tổ tiên ta vốn gắn bó mật thiết với nông nghiệp, tổ chức đời sống dựa trên mùa vụ, tiết khí và chu kỳ mặt trăng. Hệ thống lịch Âm - Dương không chỉ là cách đếm ngày tháng mà còn gắn liền với tín ngưỡng, lễ hội và sự hài hòa với thiên nhiên. Trong không gian văn hóa ấy, thời gian được nhìn nhận như một vòng tuần hoàn bất tận của vũ trụ thay vì một đường thẳng tắp đầy áp lực. Chính vì coi trọng sự giao hòa giữa con người và vạn vật hơn là những con số vô cảm, nên nhịp sống phương Đông truyền thống ít chịu sức ép của sự "chính xác tuyệt đối". Ở đó, một chút trễ tràng đôi khi lại là biểu hiện của một tâm thế sống tự tại, ưu tiên cái "tình" cộng đồng hơn là sự lạnh lùng của bánh răng cơ khí.

Ngày nay, chiếc đồng hồ trên cổ tay chúng ta chính là điểm giao thoa thú vị giữa hai luồng tư duy ấy. Nó mang trong mình kỹ thuật, công nghệ tiên tiến của thời đại để giúp ta vận hành cuộc sống một cách ngăn nắp, đồng thời, nó cũng nhắc nhở ta về giá trị của những khoảnh khắc. Sự hòa điệu của công nghệ chính là việc chúng ta biết sử dụng chiếc máy thời gian để làm việc hiệu quả, nhưng vẫn giữ được tâm hồn nhạy cảm của người phương Đông để cảm nhận nhịp điệu của đất trời.

Sau tất cả, chiếc đồng hồ không chỉ để nhắc ta về giờ giấc, mà là để ta biết trân trọng từng tích tắc của sự sống, để sống sao cho xứng đáng trong dòng chảy bất tận của nhân gian.

 

Thương nhân Thành Nam đầu thế kỷ XX: một phát hiện thú vị từ lịch sử

 

 

Tranh do Gemini tạo

  

Có những điều trong lịch sử ta tưởng đã quen thuộc, nhưng khi đọc kỹ lại mới thấy bất ngờ. Với tôi, Nam Định từ lâu vẫn hiện lên như một vùng đất nông nghiệp trù phú và đất học nổi tiếng. Nhưng khi tìm hiểu thêm về lịch sử đầu thế kỷ XX, tôi nhận ra một diện mạo khác: Thành Nam từng là một trung tâm công nghiệp và thương mại khá sôi động của Bắc Kỳ, nơi đã xuất hiện một lớp thương nhân bản xứ đáng chú ý.

Điều này thật sự làm tôi tò mò, bởi lâu nay người ta vẫn thường nói người Việt quen với kinh tế tiểu nông, ít có truyền thống thương nghiệp lớn. Nhưng câu chuyện của Nam Định dường như cho thấy một lát cắt khác.

Cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, khi người Pháp tổ chức lại bộ máy cai trị ở Bắc Kỳ, họ chọn Nam Định làm một trong những trung tâm kinh tế quan trọng. Thành phố này nằm giữa vùng lúa gạo phì nhiêu của đồng bằng sông Hồng, lại có hệ thống sông ngòi thuận tiện cho giao thông. Hàng hóa từ các vùng quê có thể theo sông ra biển, hoặc theo các tuyến đường mới mở để đến các đô thị khác. Nhờ vị trí đó, Nam Định dần trở thành một đầu mối giao thương của cả vùng.

Một bước ngoặt lớn là sự ra đời của nhà máy Sợi Nam Định, một trong những nhà máy công nghiệp lớn của Đông Dương thời bấy giờ. Hàng nghìn công nhân tập trung về đây làm việc, và xung quanh nhà máy dần hình thành những khu phố mới. Nơi có công nhân thì có quán ăn, cửa hàng, kho hàng, dịch vụ vận chuyển… Thành Nam bắt đầu mang dáng dấp của một thành phố công nghiệp – thương mại.

Trong không khí ấy, một lớp người mới dần xuất hiện: những thương nhân bản xứ. Nhiều người mở hiệu buôn nhỏ, làm đại lý cho các hãng hàng, buôn gạo, buôn vải hoặc cung cấp dịch vụ cho nhà máy. Từ những cửa hiệu ban đầu, một số gia đình tích lũy dần vốn liếng, mở thêm kho hàng, mở thêm hiệu buôn ở phố khác, thậm chí mở rộng mạng lưới sang các tỉnh lân cận. Họ có thể chưa phải là những “tư bản lớn”, nhưng rõ ràng một lớp doanh nhân Việt đã bắt đầu hình thành trong đời sống đô thị.

Những con phố buôn bán của Thành Nam thời ấy không phải chỉ là một hình dung chung chung. Chúng mang những cái tên rất cụ thể, gắn với từng nghề và từng mặt hàng. Người ta có thể bắt gặp phố Hàng Tiện, nơi buôn bán những đồ kim khí nhỏ; phố Hàng Sắt, Hàng Đồng, nơi tập trung các cửa hiệu đồ kim loại và dụng cụ; hay phố Hàng Thao, nơi nổi tiếng với các lò nhuộm vải. Hàng hóa từ các vùng quê quanh đồng bằng theo thuyền về bến sông rồi tỏa đi khắp các phố ấy, tạo nên một nhịp buôn bán khá sầm uất. Cùng với những phố “Hàng” mang dáng dấp buôn bán cổ truyền, các đại lộ mới do người Pháp mở ra  như đường Paul Bert, nay là Trần Hưng Đạo, Nam Định cũng nhanh chóng trở thành khu thương mại nhộn nhịp của thành phố.

Từ những phố buôn bán ấy, nhiều gia đình thương nhân bản xứ dần tạo dựng được vị thế riêng trong đời sống đô thị. Tư liệu địa phương còn nhắc đến một số nhà buôn người Việt mở hiệu vải, hiệu gạo, hiệu kim khí dọc các trục phố buôn bán của thành phố...

Điển hình cho sự nhạy bén ấy là nhà buôn Nghĩa Hưng ở phố Hàng Thao. Cụ đã khéo léo kết nối nguồn sợi từ nhà máy công nghiệp với kỹ thuật nhuộm truyền thống để tạo ra những mặt hàng nội hóa đủ sức cạnh tranh trên thị trường. Đó là một cách thích nghi đầy bản lĩnh: dùng công nghệ mới để giữ gìn và phát triển nội lực bản xứ.

Nhịp sống buôn bán ấy gắn liền với con sông Vị Hoàng, nơi thuyền bè từng tấp nập chở hàng hóa vào thành phố. Sau này, khi dòng sông bị lấp dần để mở rộng đô thị, nhà thơ Thành Nam Trần Tế Xương đã để lại nỗi bâng khuâng trong bài thơ nổi tiếng Sông lấp. Chỉ vài câu thơ thôi cũng đủ gợi lại một thời trên bến dưới thuyền của Thành Nam, cái nền đời sống mà từ đó những cửa hiệu, những người buôn bán bản xứ đã dần hình thành nên một diện mạo thương nghiệp của thành phố.

Thế nhưng, tầng lớp thương nhân bản xứ này lại không có nhiều cơ hội phát triển mạnh mẽ và lâu dài. Nền kinh tế Đông Dương khi ấy vẫn nằm dưới sự chi phối của các công ty Pháp, đặc biệt trong các ngành công nghiệp lớn và xuất nhập khẩu. Bên cạnh đó, mạng lưới thương mại rộng khắp ở nhiều đô thị lại do cộng đồng Hoa kiều nắm giữ, với lợi thế về vốn, kinh nghiệm và sự liên kết bang hội. Trong bối cảnh ấy, thương nhân người Việt phần lớn chỉ hoạt động ở quy mô vừa và nhỏ.

Rồi sau đó, những biến động lớn của thế kỷ XX như chiến tranh, thay đổi chế độ kinh tế đã khiến lớp thương nhân này dần biến mất khỏi đời sống xã hội.

Lần giở lại những câu chuyện về lớp thương nhân Thành Nam xưa, tôi tự thấy mình có trách nhiệm phải kể lại. Không phải để tôn vinh những điều gì quá lớn lao, mà chỉ để nhắc nhớ một lát cắt thú vị rằng trong dòng chảy xã hội Việt Nam, tinh thần thực nghiệp vốn đã bén rễ rất rõ ràng. Để rồi ta nhận ra, qua những khúc quanh thăng trầm của lịch sử, điều chúng ta đôi khi thiếu không phải là những con người nhạy bén, mà chỉ là những vận hội đủ lớn để họ vươn xa.