Cai trị và khai thác thuộc địa của người Pháp ở Việt Nam - Phần II: Giáo dục

  Nếu bạn kiên trì đi hết những phân mảnh giáo dục của ba miền, bạn sẽ thấy cách mà tri thức đã âm thầm biến thành khí phách như thế nào.

 

 

Tranh do ChatGPT tạo

Như đã bàn trong phần trước về Văn hóa, Giáo dục thuộc địa được triển khai như một công cụ trọng yếu, vừa để vận hành bộ máy cai trị, vừa để hợp lý hóa sự hiện diện lâu dài của chính quyền Pháp.

Nếu Văn hóa là lớp nền tinh thần mà người Pháp tìm cách “đặt vào khung”, thì Giáo dục chính là công cụ để họ dựng nên cái khung ấy một cách bền vững và có hệ thống.

Sau khi nghiên cứu, phân loại và làm mềm đời sống văn hóa bản địa, cai trị thuộc địa không thể chỉ dừng ở bảo tồn hay trưng bày. Muốn quản lý lâu dài, người Pháp buộc phải đi sâu hơn: can thiệp vào cách con người học, nghĩ và hình thành nhân cách. Giáo dục, vì thế, trở thành không gian then chốt nơi tư duy cai trị gặp gỡ tư duy khai sáng, nơi tri thức hiện đại được truyền giảng, đồng thời những giới hạn vô hình được thiết lập.

Trong tư duy thuộc địa, giáo dục không phải là hoạt động nhân đạo thuần túy, mà là một công cụ quản lý xã hội có tính chiến lược. Nó nhằm tạo ra một tầng lớp người bản xứ biết chữ, biết nghề, hiểu luật, đủ năng lực vận hành bộ máy hành chính – kỹ thuật, nhưng không vượt quá ngưỡng tự chủ chính trị. Nói cách khác, Giáo dục được mở ra, nhưng có trần.

Một bước ngoặt lớn là việc thay thế nền học Hán học bằng chữ Quốc ngữ và Pháp ngữ. Đây vừa là một tiến bộ quan trọng về khai sáng, vừa là sự kết thúc vai trò chính trị của Nho học. Từ đây, người học không còn được đào tạo để trở thành sĩ phu gánh vác trật tự cũ, mà trở thành cá nhân trong một hệ thống quản lý mới. Tri thức được hiện đại hóa, nhưng quyền lực không đi kèm tri thức ấy.

Tuy cùng nằm trong một hệ thống thuộc địa, người Pháp không triển khai giáo dục một cách đồng loạt. Họ điều chỉnh mục tiêu, nội dung và mức độ theo từng miền, đúng với tư duy phân vai đã thể hiện rõ trong quy hoạch đô thị và quản lý xã hội.

Ở Bắc Kỳ, nơi đặt trung tâm cai trị, giáo dục được tổ chức sớm và bài bản hơn cả. Mục tiêu chính là đào tạo công chức, trí thức và chuyên môn phục vụ bộ máy thuộc địa.

Những cơ sở như Trường Bưởi (sau là Chu Văn An), Trường Y khoa Đông Dương hay Trường Luật Đông Dương cho thấy rất rõ định hướng này. Chương trình đào tạo chú trọng kỷ luật học thuật, tư duy lý tính, kiến thức hành chính – y tế – pháp lý hiện đại.

Một tầng lớp trí thức mới hình thành: có học vấn, có năng lực chuyên môn, có ý thức cá nhân rõ rệt. Tuy nhiên, họ luôn đứng trước một ranh giới nhạy cảm: được học để phục vụ hệ thống, chứ không được học để chất vấn nó.

Khác với Bắc Kỳ, Trung Kỳ là vùng đất mang tính biểu tượng vương quyền và nhạy cảm về chính trị. Vì vậy, giáo dục ở đây được triển khai thận trọng và kiểm soát chặt chẽ hơn.

Biểu hiện rõ nhất là Trường Quốc Học Huế. Đây là một trường học hiện đại, đào tạo nhiều trí thức nổi bật, nhưng luôn nằm trong tầm giám sát nghiêm ngặt. Giáo dục được cho phép phát triển, song không được vượt quá giới hạn an toàn chính trị.

Ở Trung Kỳ, giáo dục vừa là công cụ khai hóa, vừa là không gian bị canh giữ. Điều này phản ánh rõ tâm thế cảnh giác của nhà cầm quyền trước một vùng đất giàu truyền thống lịch sử và ý thức chính trị.

Nam Kỳ, đất thuộc địa trực tiếp, lại cho thấy một mô hình khác. Giáo dục ở đây mang tính thực dụng, cởi mở và gắn chặt với đời sống kinh tế – thương mại.

Các trường như Trường Chasseloup-Laubat, cùng hệ thống trường nghề, trường thương mại, cho thấy mục tiêu đào tạo nhân lực phục vụ buôn bán, dịch vụ, kỹ thuật và quản trị kinh tế. Chữ Quốc ngữ được phổ biến sớm, giúp hình thành một tầng lớp thị dân năng động, linh hoạt.

Giáo dục Nam Kỳ ít nhấn mạnh nghi lễ, ít thiên về biểu tượng, mà tập trung vào khả năng làm việc và thích ứng với thị trường. Đây là nền giáo dục giúp con người “chạy”, chứ không phải “đứng nghiêm”.

Nhìn tổng thể, giáo dục thời Pháp thuộc mang một đặc điểm rất rõ: mở rộng tri thức cá nhân, nhưng phân mảnh ý thức xã hội. Người học được khuyến khích hiểu biết, nhưng không được khuyến khích kết nối tri thức ấy thành một tầm nhìn tự chủ toàn diện.

Triết học, khoa học, tư duy duy lý được giảng dạy như môn học, chứ không như công cụ phản biện hiện thực thuộc địa. Tri thức được trung tính hóa, trở thành kỹ năng, không phải vũ khí tư tưởng.

Tuy nhiên, lịch sử luôn có những kết quả nằm ngoài tính toán. Từ chính hệ thống giáo dục ấy, người Pháp đã đào tạo ra những con người vượt khỏi “cái trần” mà họ dựng lên.

Nguyễn An Ninh, học luật tại Pháp, trở về Nam Kỳ dùng chính tư tưởng tự do, bình đẳng để thức tỉnh thanh niên.

Hồ Biểu Chánh, một công chức thuộc địa, nhưng dùng văn chương để xây dựng giá trị đạo đức và nhân sinh thuần Việt.

Đào Duy Anh hay Trần Đức Thảo, tiếp thu tri thức phương Tây để quay về truy vấn căn cốt văn hóa và tư duy dân tộc.

Họ là minh chứng rằng: tri thức, khi đã được trao, không thể bị khóa chặt vĩnh viễn.

Chính nền giáo dục ấy, khi gặp truyền thống yêu nước và ý thức phản kháng của người Việt,  công cụ cai trị dần trở thành nguồn lực cho tự thức dân tộc.

Khi cần, nó hiện lên thành khí phách:

“Bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam, thì mới hết người Nam đánh Tây.”

Nguyễn Trung Trực.

Khi khác, nó lắng lại thành nhân cách và đạo lý:

“Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm,

Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà.”

Nguyễn Đình Chiểu.

Giáo dục thuộc địa vì thế để lại một di sản hai mặt. Một mặt, nó mang đến tri thức khoa học, tư duy lý tính, phương pháp tổ chức hiện đại, những nền tảng vẫn còn giá trị đến hôm nay. Mặt khác, nó cho thấy rõ: tri thức chỉ thực sự có ý nghĩa khi gắn với ý thức dân tộc và khả năng tự chủ.

Chính ở giao điểm ấy, giữa khai sáng và phản kháng, lịch sử giáo dục Việt Nam thời Pháp thuộc bộc lộ chiều sâu phức tạp của mình. Và đó cũng là nơi người đọc hôm nay có thể dừng lại, suy ngẫm, không để kết án, cũng không để ngộ nhận.

 

Lục Nghệ và Bát Nhã: Nghệ thuật nuôi dưỡng khí chất từ bên trong

 

 Tranh do Gemini tạo
(Đoàn tàu hỏa phía xa với ý là đưa con người hiện đại về với văn hóa xưa - hướng Tây...)

 

Có bao giờ bạn tự hỏi, tại sao giữa nhịp sống hối hả của thế kỷ 21, những chuẩn mực giáo dục từ hơn 2.000 năm trước vẫn đủ sức khiến chúng ta phải dừng lại suy ngẫm: Tiêu chuẩn của một con người "hoàn chỉnh" thực sự là gì?

Hơn 2.000 năm trước, cổ nhân đã đưa ra một lời giải đáp đầy tính nghệ thuật và nhân văn qua bộ tiêu chuẩn: "Quân tử Lục Nghệ, Nữ tử Bát Nhã". 

Đây không phải là những khuôn mẫu áp đặt khô khan, mà là một triết lý giáo dục hướng đến sự cân bằng tuyệt đối giữa trí tuệ, nhân cách và khí chất.

Thời Khổng Tử, một người đàn ông lý tưởng không chỉ dựa vào cơ bắp hay quyền lực. "Lục Nghệ" (Sáu kỹ năng) chính là thước đo cho sự tu dưỡng:

Lễ (Đạo đức): Cách ứng xử chừng mực, biết kính trên nhường dưới.

Nhạc (Tâm hồn): Dùng âm nhạc để điều hòa cảm xúc, tránh sự thô lậu trong tính cách.

Xạ & Ngự (Bản lĩnh): Bắn cung và điều khiển xe ngựa không chỉ là võ thuật, mà là rèn luyện sự tập trung và khả năng làm chủ tình huống.

Thư & Số (Trí tuệ): Thư pháp rèn tính kiên nhẫn; Toán học rèn tư duy logic.

Người quân tử theo quan niệm xưa không chỉ cần "mạnh", mà phải biết sống, biết nghĩ và quan trọng nhất là biết tự kiểm soát bản thân. Đó là sự rèn luyện để vượt qua cái tôi hám danh, hướng tới sự chính trực.

Đối với phái đẹp, cổ nhân không tôn vinh nhan sắc phù hoa, mà trân trọng vẻ đẹp được nuôi dưỡng từ nội tại qua "Bát Nhã" (Tám thú vui thanh nhã):

Cầm, Kỳ, Thư (viết chữ, tu dưỡng tâm tính), Họa, Thi (làm thơ, biểu đạt cảm xúc.), Tửu, Hoa, Trà.

Một người phụ nữ hiểu "Bát Nhã" là người biết tìm thấy niềm vui trong sự tĩnh lặng. Họ chơi cờ để rèn trí tuệ, làm thơ để biểu đạt cảm xúc, và thưởng trà để tìm về sự Tự Tại. Khí chất ấy không đến từ phấn son, mà đến từ một đời sống nội tâm phong phú và sự am tường về nghệ thuật sống.

Nhìn vào giáo dục hiện đại, chúng ta thấy một sự giằng co quyết liệt giữa "Tri" và "Hành". Chúng ta biết rất nhiều kỹ thuật để kiếm sống, nhưng lại thiếu đi những "nghệ thuật" để thực sự SỐNG.

Chúng ta có học vị cao, nhưng đôi khi thiếu cái Lễ trong giao tiếp.

Chúng ta có công nghệ giải trí hiện đại, nhưng lại thiếu cái Nhạc để vỗ về tâm hồn.

Chúng ta kết nối toàn cầu, nhưng lại thiếu sự điềm tĩnh để thấu hiểu chính mình.

Cổ nhân dạy ta rằng: Giáo dục không chỉ là tích lũy kiến thức để mưu sinh. Giáo dục là quá trình gọt giũa bản thân để đạt đến sự tự do tự tại trong tâm hồn, bất kể thế gian có biến động thế nào.

Dù là Lục Nghệ hay Bát Nhã, mục đích cuối cùng vẫn là hướng con người đến sự hoàn thiện. Đàn ông bớt đi phần thô ráp nhờ Nhạc và Lễ; phụ nữ thêm phần sắc sảo, độc lập nhờ Kỳ và Thư.

Giữa một thế giới đầy những giá trị ảo, có lẽ việc "quay về" học lại những chuẩn mực cổ xưa chính là cách để chúng ta sống một cuộc đời thực sự chất lượng và ý nghĩa hơn.

 

Tranh Tết Hà Nội xưa

 

Bức tranh Hàng Trống do Phạm Đức Sĩ sưu tập

 

Là thị dân, Tết của tôi không có ký ức gắn với nông thôn. Tôi không được chứng kiến cảnh bà con ở quê quét lại vôi tường, thay đôi liễn mới, hay treo tranh Tết sau một mùa vụ khép lại.  

Những gì tôi biết về Tết là qua phố, qua nhà, qua những thứ treo trên tường nó lặng lẽ mà bền bỉ.

Có một thời gian, tôi sống ở vùng cao, giữa cộng đồng người dân tộc thiểu số. Ở đó, Tết không có tranh như ta thường hiểu. Người ta trang hoàng bằng giấy: giấy xanh, giấy trắng, giấy đỏ, giấy vàng. Những tờ giấy mỏng, viết chữ Hán hoặc ký hiệu cổ, được dán từ bàn thờ, vách nhà, cột gỗ, cho đến ngoài sân, cổng và cả khu vườn. Như thể Tết ở đó không nằm trong hình ảnh, mà nằm trong lời cầu và niềm tin.

Hà Nội thì khác.

Ít nhất là trong ký ức của tôi, Hà Nội những năm 1980–1990 trở về trước, Tết hiện ra rất rõ trên tường nhà. Không cần hỏi cũng biết: tranh Hàng Trống. Treo ở gian giữa, nơi trang trọng nhất, nơi người ta tiếp khách đầu năm, thắp nén hương đầu tiên, nhấp chén trà, nếm hạt mứt sen, mứt bí hay miếng bánh cốm cùng nhau cung chúc Tân Xuân.

Không ồn ào. Không phô trương. Nhưng hễ bước vào nhà là thấy Tết. Nhất là đôi tranh Lý ngư vọng nguyệt. Cá chép nhìn trăng với khát vọng năm mới vươn lên hơn năm trước.

Treo tranh ngày Tết, người Hà Nội xưa không hẳn mong giàu sang rực rỡ, mà mong yên ổn, thăng tiến, và thanh sạch.

Tranh Tết ở Hà Nội không kể chuyện mùa màng như tranh Đông Hồ, cũng không thuần là bùa chú như giấy Tết vùng cao. Nó đứng ở khoảng giữa: vừa thờ, vừa chơi; vừa lễ, vừa mỹ. Đó là cái Tết của phố thị nhưng vẫn cần một khoảng lặng để nhìn lại mình.

Ngoài tranh, Tết Hà Nội xưa còn có chữ.

Chữ xin từ ông đồ, viết trên giấy đỏ, treo hai bên cột, trên xà nhà, hoặc dán cạnh bàn thờ. Không cần cầu kỳ, chỉ vài nét mực đen, nhưng treo lên là thấy Tết đã về. Chữ ấy không chỉ để đọc, mà để giữ nếp: giữ lời răn trong nhà, giữ điều mong ước cho cả năm.

Có nhà xin chữ Phúc, chữ Lộc, chữ Thọ; có nhà xin câu đối: nói về hiếu – lễ, về học – làm, về yên ấm trong gia phong. Câu đối đỏ đứng bên tranh Hàng Trống, chữ và hình nương nhau, làm nên cái Tết rất riêng của Hà Nội: Tết của lễ nghĩa và cái đẹp.

Nếu tranh treo để ngắm, thì câu đối treo để nhớ. Nhớ điều nên giữ, điều nên làm, và điều nên tránh khi bước sang một năm mới.

Rồi thời gian trôi đi. Nhà cửa thay đổi. Phố xá đổi nghề. Tranh Hàng Trống dần biến mất khỏi những bức tường ngày Tết. Người ta treo lịch, treo ảnh in sẵn, rồi sau nữa là không treo gì cả mà trưng những thứ khác.

Tết vẫn đến, vẫn đủ đầy, nhưng hình như thiếu đi một lớp ký ức treo lên được, nhìn thấy được.

Có thể vì thế mà hôm nay, khi nhắc đến tranh Tết, nhiều người vẫn nhớ Đông Hồ như một di sản, nhưng lại nhớ Hàng Trống như một hoài niệm. Một thứ đã từng rất quen với Hà Nội, đến mức khi mất đi, người ta không kịp gọi tên nỗi nhớ của mình.

Với tôi, tranh Tết không chỉ là vật trang trí. Nó là cách mỗi cộng đồng nói với mùa xuân theo cách riêng của mình:  Nông thôn nói bằng tiếng cười dân gian; vùng cao nói bằng giấy và chữ, gửi gắm niềm tin; thì Hà Nội xưa nói bằng tranh, bằng cái đẹp lặng lẽ treo trên tường.

Và có lẽ, chừng nào còn người nhớ, còn người viết, còn người treo lại một bức tranh cũ mỗi độ Tết về, thì tranh Tết dưới dạng này hay khác vẫn chưa thật sự mất.

Âu cũng chỉ là viết về miền xưa vậy.