Dấu xưa Gia Định - Bến Nghé (điển tích và địa danh)

 Dựa trên những ghi chép của ông Tân Việt Điêu, đối chiếu cùng các tư liệu sử học từ phía Pháp (đămg omline công khai và được AI dịch sang tiếng Việt), những tấm bản đồ cổ về Sài Gòn và các nguồn sử liệu mới được cập nhật gần đây; tôi biên tập và hiệu đính lại bài viết này với mong muốn mang đến một cái nhìn hệ thống và thuyết phục hơn.

 Ý thức được rằng lịch sử luôn là một dòng chảy không ngừng và những hiểu biết của bản thân còn hạn chế, tôi mạnh dạn chia sẻ bài viết như một tư liệu tham khảo, rất mong nhận được sự đóng góp và bổ sung từ những tâm hồn đồng điệu.

 

 

Tranh do Gemini tạo

 

Đất Nam Việt mà người ta còn gọi là Nam Kỳ, người Tây Phương khi đặt chân lên xứ mình hồi thế kỷ 16,  17 đã gọi bằng tên Cochinchine hay Đằng Trong.  Còn nhỏ hơn có đất Gia Định (Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư,  Gia Định có nghĩa là "Gia" (mở rộng),  "Định" (định cư),  chỉ vùng đất người dân miền Trung,  miền Bắc vào mở mang,  sinh sống ổn định,  vững vàng),  và ở đất này khi xưa có rất nhiều địa danh.

Người ta cũng gọi xứ này là Đồng Nai (đồng có nhiều nai),  Lộc Dã,  Lộc Đồng (cùng một nghĩa) hoặc Nông Nại,  là nơi mà người Việt mình đặt chân lần đầu tiên năm 1623.  Sử chép rằng Chúa Sãi Vương Nguyễn phúc Nguyên (1613-1635),  đã gả Công chúa Ngọc Vạn,  lệnh ái thứ 2,  cho vua Cao Miên Chei Chetta II (1618-1626) từ Xiêm trở về lên ngôi báu và đóng đô tại Oulong.

Nhờ sự giao hiếu ấy vua Cao Miên mới cho phép người Việt di dân vào Nam Bộ.  Chúng ta đã đặt đầu cầu tại Mô Xoài (gò trồng xoài),  gần Bà Rịa đúng vào năm 1623 (Theo Claude Madrolle -Indochine du Sud, Paris 1926).

Cũng trong năm này một phái đoàn ngoại giao đã được cử sang Oulong để thương thuyết sự nhượng lại Sở Thuế quan Saigon.  Về sau đến đời vua Réam Thip Dei Chan (1642-1659),  em vua trước,  vị hoàng hậu Việt Nam nói trên đã xin vua Cao Miên cho phép người Việt được quyền khai thác xứ Biên Hòa năm 1638.

Sở dĩ vua Cao Miên đã giao hảo với nước ta và tự ý nhân nhượng một phần nào là vì muốn cậy thế lực của triều đình Huế để chế ngự ảnh hưởng của người Xiêm.  Như vậy chúng ta đã đến sinh cơ,  lập nghiệp,  khai khẩn đất đai Nam Bộ là do sự thỏa thuận hoàn toàn của đôi bên, chứ tuyệt nhiên không phải là một sự xâm nhập.  Lại nữa nhờ uy thế của chúng ta mà Cao Miên đã đối phó hiệu quả với những tham vọng của nước Xiêm và bảo toàn được nền độc lập của mình.

Nói tóm lại sự hiện diện của chúng ta từ hơn 400 năm nay tại Nam bộ rất là hợp tình, hợp lý và hợp pháp.  Nói một cách khác công cuộc Nam tiến của tổ tiên ta là một sự kiện lịch sử bất di bất dịch,  nó hiển nhiên cũng như cuộc Tây tiến của người Âu Châu tại Mỹ Quốc và cuộc Đông tiến của người Anh tai Úc Châu.

Con sông Đồng Nai đã đưa ta đến tỉnh Biên hòa (hòa bình ở biên cương),  một trấn đã được sáp nhập vào nước ta năm 1653.  Khoảng đất này xưa được gọi là Đông phố đúng ra là Giãn phố vì hai chữ Đông và Giãn viết theo chữ Hán hơi giống nhau. Về sau nơi này đã được triều đình Huế giao cho bọn người Trung Hoa gốc Quảng Tây di cư theo hai tướng Trần Thượng Xuyên và Trần An Bình đến khai khẩn và lập nghiệp năm 1679 tại Cù lao Phố, sau khi nhà Minh bị nhà Thanh lật đổ.

Miền trên Biên hòa thì có Hố Nai (hố sập nai),  Trảng Bom (trảng là một đồi bằng phẳng và rộng rãi có trồng nhiều cây chum-bao hom đọc trạnh thành bom,  sinh ra một thứ dầu gọi là chaulmougra,  dùng để trị phong hủi).  Phía dưới là nhà thương điên Nguyễn Văn Hoài,  một nhà bác học đã quả quyết với chúng tôi rằng trong một đời người, số giờ mà chúng ta điên cuồng cộng lại ít nhất cũng được vài năm !

Biên Hòa là quê hương của Đỗ Thành Nhân,  một trong Gia định Tam hùng.  Hai người kia là Võ Tánh quê ở Gò Công và Nguyễn Huỳnh Đức quê ở Tân An.  

Chúng ta đi ngang qua trước ngọn núi Châu Thới,  cao 65m trên có ngôi chùa Hội sơn,  được trùng tu vào đầu thế kỷ thứ 19,   nhờ công đức sư Khải Long.

Rồi đến Thủ Đức với những hồ bơi nước suối, và những gói nem ngon lành. Thủ nhắc lại ngày xưa có những chức quan văn như thủ bạ, thủ hô lo về việc thuế má và nhân thế bộ.  Do đó mà có những địa danh như Thủ Thiêm,  Thủ Thừa,  Thủ Ngữ v. v. .  để nhắc lại tên mấy ông thủ bạ và thủ hộ ngày trước.  

Phía tay mặt là Gò Vấp,  xưa kia là một ngọn đồi trồng cây vấp.  Thứ cây này xưa kia được coi như thần mộc,  yểm hộ cho dân tộc Chàm.  Dã sử thuật lại rằng vào đời vua Chiêm cuối cùng là Pô Romé (1627-1651), vua này muốn vừa ý một ái phi người Việt đã ra lệnh đốn cây Kraik (vấp) cổ thụ rợp bóng nơi vườn ngự uyển.   Hơn một trăm thị vệ lực lưỡng không sao hạ nổi vì vết rìu mỗi lần bổ xong thì khép lại ngay.  Nhà vua tức giận cầm lấy rìu hạ xuống một nhát, tức thời một tiếng rên rỉ vang lên và cây gục xuống giữa một vũng máu.  Và cũng từ đó vận khí nước Chiêm suy dần cho đến ngày tàn tạ.

Bây giờ ta vào thành phố Saigon,  nơi mà hơn 300 năm về trước (1674) tiền đạo quân ta lần đầu tiên đã đặt chân tới, mang theo khẩu hiệu : “Tĩnh vi nông,  động vi binh”.  Quân ta không phải tự động mà đến,  chính là do lời yêu cầu khẩn thiết của nhà đương cuộc hồi bấy giờ.

Họ khai khẩn đất đai với sức dẻo dai sẵn có,  đào sông ngòi trong vùng đất thấp và đây đó khắp nơi, xây dựng thành trì kiên cố.  Một trong những công tác quân sự ấy do tướng Nguyễn Đức Đàm xây năm 1772,  rồi đến thành trì Phan An xây năm 1790,  kế đến là thành Gia Định xây năm 1836. Những thành ấy xây đắp với mấy vạn nhân công và bao nhiêu tài trí.

Chúng ta đang ở trung tâm thành phố Saigon (Sài là củi,  gòn là bông gòn) chuyển sang chữ nho thành Sài-côn là củi gòn,  vì chữ nôm gòn viết là Côn,  như Ông Trịnh Hoài Đức (1765-1825) đã ghi trong tác phẩm Gia Định Thống Chí mà hiện nay chúng còn một bản dịch ra pháp văn của ông Gabriel Aubaret.

Theo một số người khác thì Saigon có lẽ do chữ Đê Ngạn đọc thành Tai Ngon hay Thay gon theo giọng Quảng Đông hay Tingan theo giọng Triều Châu, dùng để chỉ thành phố do người Tàu lập nên năm 1778 sau khi họ phải rời bỏ Biên hòa vì chiến sự giữa Nguyễn Ánh và Tây Sơn, để nhờ sự bảo hộ của quân đội chúa Nguyễn đóng tại Bến Nghé.

Nguyên ủy xa hơn cả có lẽ là sự chuyển âm của một danh xưng tối cổ Preikor, có nghĩa là rừng gòn, một loại cây hiện nay còn trồng ở Thủ Đô.

Theo Ông Verdeille thì Saigon có thể là hai chữ nho: Tây Cống đọc chạnh ra, tên này ám chỉ rằng thành phố là phần đất xưa kia đã được các vị vua phía Tây cống hiến cho ta.  Ta nên lưu ý rằng tên Saigon chỉ được dùng trong các văn kiện của Pháp kể từ 1784 trở đi mà thôi.

Còn danh xưng của Chợ-lớn mà người Tây đọc liền lại là Cholon,  nó chỉ ngôi chợ xưa kia nằm trên địa điểm hiện tại của Sở Bưu điện Chợ-lớn kéo dài tới tận Đại Thế Giới cũ.  Chợ này lập song song với chợ nhỏ hiện nay còn tồn tại với tên chợ Thiếc ở phía trường đua Phú Thọ.  Về sau Chợ-lớn được dời tới Chợ-lớn mới do nhà đại phú Quách Đàm xây tặng,  tượng họ Quách vẫn còn ở giữa đỉnh chợ Bình Tây

Sự biến đổi địa âm dạng của địa danh Saigon đã tùy sự hiện diện liên tiếp của những người quốc tịch khác nhau như Preikor (rừng gòn), Tai- Ngon hay Thầy gòn của người Trung Hoa mà ta đọc là Đê-ngan, người phương Tây dùng chữ La mã ghi là Saigon từ năm 1784.

Hồi xưa tên Saigon chỉ áp dụng cho khu vực Chợ lớn hiện thời,  còn chính Saigon bây giờ thì khi ấy là Bến Nghé (theo Trịnh Hoài Đức,  theo các nhà hàng hải Âu Mỹ,  theo bản đồ do ông Trần Văn Học vẽ ngày mùng 4 tháng chạp năm Gia-long thứ 14 (1815) ghi trên vùng Chợ-lớn hiện tại chỗ nhà thương Chợ-Rẫy ba chữ Saigon xứ,  khoảng gần Cây Mai và Phước Lâm) Khu Saigon cao,  nằm phía Đồn Đất tức là cái đồn thâu hẹp năm 1836 sau khi Lê Văn Khôi nổi loạn,  chắc đã có người ở từ thời thượng cổ,  chứng cớ là những khí giới và đồ dùng bằng đá mài tìm thấy khi đào móng nhà thờ Đức Bà.  Khu thấp thường gọi là Bến Nghé hay bến Thành.

Bến Thành là cái tên ở gần hào thành Gia-Định,  nguyên trước có cái rạch nối liền hào thành với sông Bến-Nghé và có cái chợ gọi là chợ Bền Thành.  Cái rạch ấy về sau lấp đi thành Đại lộ Nguyễn Huệ

Bến Nghé theo Trịnh Hoài Đức là cái bến uống nước của trâu con,  do một tên rất cũ là Kompong Krabey (bến trâu) đã được Việt hóa.  Nhưng ông Đốc phủ Trần Quang Tuất (1765-1825) cho rằng nơi đây có lắm con cá sấu chúng thườn kêu nghé nên gọi là Bến Nghé – Trịnh hoài Đức dịch là “Ngưu-tân”.  Bến Nghé là cái bến sông Saigon có tên là sông Bến Nghé,  cũng có tên là Tân Bình Giang hay là Đức Giang lấy nguồn ở Ban Bót (theo Gia-định thống chí).  Còn cái rạch Bến nghé nối dài bởi kinh Tàu -hủ (Arroyo chinois) ngày xưa có tên là Bình Dương và chỗ nó chảy ra giáp sông Bến Nghé gọi là Vàm Bến Nghé. Bến Nghé tức là Saigon và khi ta nói Đồng Nai-Bến Nghé tức là nói đến Nam Bộ vậy.

Phía đông Saigon có một cái kênh gọi là rạch Thị Nghè hay là rạch Bà Nghè.  Bà tên là Nguyễn Thị Canh,  con gái thống suất Nguyễn Cửu Văn tức Văn Trường Hầu,  đẹp duyên với một ông nghè.  Để cho chồng bà tiện đường qua rạch hàng ngày vào làm trong thành,  bà cho dựng một chiếc cầu mà dân sự có thể dùng được.  Để tỏ lòng nhớ ơn một bậc nữ lưu,  họ đã gọi cầu ấy là cầu Bà Nghè.  Đến khi Tây đến đánh thành Saigon, pháo hạm Avalanche tiến vào rạch này đầu tiên nên họ mới gọi là Arroyo de l’Avalanche.

Trên rạch Bến Nghé hồi xưa có nhiều chiếc cầu ván dựng tạm cho người qua lại.  Chiếc cầu nổi tiếng hơn cả là cầu Ông Lãnh,  được xây nhờ công ông Lãnh binh,  thời tả quân Lê Văn Duyệt.  Còn những chiếc cầu khác là Cầu Muối,  Cầu Khóm (thơm),  Cầu Kho và Cầu học (giếng học).  Về các công sự thì có :

- Chợ Bến Thành (mới) xây năm 1914 trùng tu năm 1950

- Nhà thờ Đức Bà khởi công năm 1877,  hoàn thành năm 1883

- Sở Bưu Điện và Tòa án cất năm 1883

- Dinh Norodom khởi công ngày chủ nhật 23-2-1868 với sự tham dự đông đảo của dân chúng (sẽ đăng trong 1 bài viết khác, cụ thể hơn).  

- Tòa Đô Sảnh (1901-1908) trên có một gác chuông do họa sĩ Ruffier trang trí mặt tiền Viện Bảo Tàng Quốc Gia xây năm 1927,  khánh thành ngày 1-1-1929.

- Vườn Cầm Thảo (Sở Thú hay thường gọi là Thảo cầm viên) tương tự với rừng Vincennes ở Pháp, được lập năm 1864. Sau khi đã san bằng, việc đứa thú tới nhốt nơi đó hoàn tất năm 1865.

- Ba-Son (Arsenal) trong có một bến sửa tàu (bassin de radoub) xây bằng ximăng cốt sắt từ năm 1858, và bến tàu nổi được hạ thủy tháng giêng năm 1866.  Chữ Ba-Son do chữ Bassin mà ra.

- Vườn Bờ Rô (do chữ Jardin des Beaux Jeux) hay là vườn Ông Thượng,  xưa kia là hoa viên của Tổng Trấn Lê Văn Duyệt,  nay là vườn Tao Đàn.

- Dakao là biến danh của Đất Mộ (đất của lăng) Lăng-tô là biến danh của Tân thuận,  tên một làng mà dân Saigon thường đến hóng mát (pointe des flaneurs)...

Từ Thủ-Thiêm chúng ta thẳng tiến đến một nơi gọi là Nhà Bè hay là Ngã Ba Sông Nhà Bè,  nơi mà con sông Đồng Nai gặp con sông Saigon cũng gọi là sông Bến Nghé.  Ngày xưa ở chỗ ấy ông Thủ khoa Hườn có lập nhà bè để bố thí lúa gạo cho những kẻ lỡ đường

Rời Nhà Bè,  chúng ta trở lại Saigon để đi về miền Bà Chiểu,  một vùng ngoại ô trù mật ở phía đông,  chúng ta phải đi qua một cái cầu gọi là Cầu Bông,  vì xưa kia ở gần đó Tả Quân Lê Văn Duyệt có lập vườn hoa rất ngoạn mục.

Bà Chiểu tỉnh lỵ Gia Định,  nổi tiếng về lăng Tả Quân Lê Văn Duyệt (1764-1832),  một vĩ nhân được người Việt và người Tàu tôn thờ như một vị thần thánh.

Theo Trương Vĩnh Ký thì Bà Chiểu là một trong 5 bà vợ của ông Lãnh Binh đã xây cái cầu ông Lãnh.  Theo phương pháp kinh tế tự túc mà các cụ ngày xưa thường áp dụng,  ông đã lập ra 5 cái chợ,  giao cho mỗi bà cai quản một cái : Bà Rịa (Phước Lễ),  Bà Chiểu (Gia-Định),  Bà Hom (Phước Lâm),  Bà Quẹo (phía Quán Tre) và Bà Điểm (phía Thuận Kiều).  Riêng chợ Bà Điểm gần làng Tân thới quê hương của Cụ Đồ Chiểu tác giả Lục Vân Tiên,  thi phẩm đầu giường của đồng bào Nam bộ là nơi bán trầu ngon có tiếng ở Miền Nam.  Món trầu là đầu câu chuyện, cho nên bao nhiêu chuyện,  hay dở gì cũng do miếng trầu trao cho nhau mà sinh ra cả.

Từ Bà Chiểu chúng ta trở lại Saigon để rẽ về Phú Nhuận,  qua Cầu Kiệu hay là Cầu Xóm Kiệu là nơi xưa kia trồng rất nhiều hành kiệu.  Phú-Nhuận (giàu sang và thuần nhã) là nơi còn nhiều cổ tích như : Lăng Đô-đốc Võ Di Nguy,  mất tại cửa biển Thị Nại năm 1801.  Lăng Trương Tấn Bửu và lăng Võ quốc Công tức là hậu quân Vũ Tính,  nơi đây vua Gia-Long có cho trồng 4 cây thông đưa từ Huế vào để tỏ lòng mến tiếc. Võ Tánh là một trong Gia-Định tam hùng mà dân chúng nhắc tới trong những điệu hò giao duyên.  

Về phía Tân Sơn Hòa có Lăng Cha Cả là một cổ tích kiến trúc Việt Nam xưa nhất ở vùng Saigon.  Nơi đây mai táng Đức Giám Mục Bá-Đa-Lộc,  mất tại cửa Thị Nại năm 1799.

Rời khỏi ngoại ô Saigon chúng ta về vùng Lái-Thiêu (tức là ông Lái gốm họ Huỳnh đã thiêu nhà vì say rượu) để thăm vườn trái.

Nơi đây quy tụ rất nhiều trái ngon đặc biệt như : dâu da,  thơm,  bòn bon,  mít tố nữ,  măng cụt và nhất là sầu riêng (Durion) là giống cây từ Mã-Lai đưa vào Cây Sầu riêng thân cao lá ít,  trái có gai bén nhọn kinh khủng,  cho nên trời chỉ cho phép nó rụng khi đêm khuya thanh vắng mà thôi! Đồng bào Nam-bộ liệt nó vào hàng đầu trong các loại trái,  vì nó có đủ năm mùi hương vị đặc biệt như quả lê Trung hoa.  Những người xa lạ phải chịu nhẫn nại một thời gian mới thông cảm và khi đã thông cảm rồi thì thèm muốn như mê say.

Sài Gòn – Bến Nghé hay Đồng Nai xưa, dù gọi bằng tên gì, vẫn luôn là một phần máu thịt của dải đất hình chữ S. Gìn giữ những địa danh này, hiểu đúng về nguồn gốc của chúng, chính là cách chúng ta bảo tồn cái "Văn hóa" mà tôi vẫn hằng tin tưởng: một nền văn hóa không lạm dụng ngoại lai, không làm méo mó tiếng mẹ đẻ, mà luôn tự tại và giàu lòng trắc ẩn như chính tính cách của con người Nam Bộ.

 Chút "vàng son cũ" này, xin gửi lại cho những ai còn nặng lòng với tiền nhân, để thấy rằng trong mỗi bước chân ta đi hôm nay, vẫn luôn có bóng dáng của cha ông thuở trước...

Ba nén hương và một nếp nhà

 

 

 Tranh do Gemini sửa ảnh.

 Có những điều ta tưởng đã biết từ lâu, nhưng chỉ khi dừng lại nhìn kỹ, mới thấy đó không phải là “biết” mà chỉ là “quen”.

Bàn thờ trong nhà người Việt là một điều như thế.

Từ bé, ai cũng từng thấy: một góc nhà trang nghiêm, bát hương ở giữa, hai bên có khi là ảnh ông bà, bố mẹ... phía trước là đĩa hoa quả, chén nước, ...

Ngày lễ thì rộn ràng, ngày thường thì lặng lẽ. Nhưng ít ai hỏi: vì sao lại bày như vậy?

Chỉ đến khi lớn lên, thắp hương hằng ngày, trong một tâm trạng khác, người ta mới chợt nhận ra: bàn thờ không phải là một “vật”, mà là một ‘mối quan hệ’.

Trên bàn thờ, có một trật tự: Ở giữa là bát hương Thổ Công (thường to nhất) vị giữ đất, giữ nhà. Không phải tổ tiên, nhưng lại được đặt ở vị trí trung tâm. Thoạt nhìn có vẻ lạ, nhưng nghĩ kỹ thì lại hợp: muốn có chỗ để thờ, trước hết phải có “đất để ở”.

Bên cạnh trái (hướng ra ngoài) là bát hương Gia tiên cho ông bà, bố mẹ, những người đã sinh thành, nuôi dưỡng. Đó là cội rễ, là dòng chảy của máu thịt, là thứ nối ta với quá khứ.

Và ở một phía khác, lặng lẽ hơn, là bát hương của Bà Cô, Ông Mãnh (là bát hương nhỏ nhất), những người mất sớm, chưa kịp trọn một đời. Không cao hơn, không chính hơn, nhưng lại rất “gần”.

Một bàn thờ nhỏ, mà đủ cả: quyền – gốc – linh;  lý – đạo – tình (Thổ Công là “phép tắc”, Gia tiên là “cội nguồn”, còn Bà Cô… là “chỗ để giãi bày”.).

Người Việt thờ cúng rất nghiêm, nhưng lại không xa. Người Việt mình không tách bạch rạch ròi giữa “thần” và “người”, mà giữ lại một khoảng gần gũi, có thể gọi, có thể thưa. Có thứ bậc, có quy củ, có giờ giấc, đó là cái “kính”. Nhưng khi thắp hương, người ta không nói những lời xa lạ. Không gọi bằng danh xưng lớn lao, mà chỉ thưa: “ông bà”, “các cụ”, “Bà Cô ơi…”

Có khi chẳng phải là cầu xin điều gì lớn, chỉ là một câu rất đời: “hôm nay con mệt”, “việc này con chưa biết làm sao”.

Có lẽ vì vậy mà cái “linh” không nằm ở nơi cao xa, mà lại ở nơi có thể nói nhỏ một câu mà vẫn tin là có người nghe.

Với người Việt, thế giới vô hình không ở trên cao, mà ở ngay trong nhà.

Có một điều thú vị: cái “linh” trong cảm nhận dân gian, dường như lại nghiêng về phía nữ. Người ta hay nhắc đến Bà Cô nhiều hơn Ông Mãnh. Người đứng ra khấn vái trong nhà cũng thường là phụ nữ (như trước đây, hồi tôi còn nhỏ, thường là bà nội tôi, rồi sau này là mẹ tôi chăm việc thờ cúng). Vì khi gặp chuyện khó nói, người ta hay tìm đến những chỗ gần gũi, mềm mại hơn. Có lẽ bởi từ rất xa xưa, trong đời sống nông nghiệp, đất, nước, mùa màng, những thứ nuôi sống con người đều được cảm nhận như một người mẹ.

Rồi qua thời gian, đàn ông đi ra ngoài với việc lớn (chiến tranh, quan trường, lao dịch…), phụ nữ ở lại giữ nếp nhà, giữ bếp, giữ bàn thờ. Cái phần “hồn” của gia đình, vì thế mà gắn với người nữ.

Dần dần, cái “linh” không còn là điều gì cao xa, mà trở thành một thứ rất gần, rất mềm, một thứ có thể “cảm”.

Nhưng không phải ai cũng còn một quê để trở về.

Có những quê, chỉ còn lại một ngôi mộ Tổ, không rõ từ bao nhiêu đời trước. Ngày xưa gọi là một “đống” đất, rồi con cháu sau này sửa sang thành mả, thành mộ. Không còn nhà, không còn người quen, chỉ còn một cái tên làng và một chỗ để thắp nén hương.

Con cháu thì tản đi, người lên phố, người sang nơi khác lập nghiệp, mỗi người một nếp sống, một nhịp đời. Vậy mà lạ, chỉ cần biết “mình có một nơi như thế”, là đã thấy yên. Không cần nhớ rõ bao nhiêu đời, không cần kể lại từng cái tên, chỉ cần biết: mình là người có gốc.

Bàn thờ trong nhà, và ngôi mộ Tổ ở một nơi xa, tưởng như hai thứ không liên quan, nhưng thực ra lại nối với nhau bằng một sợi rất mảnh. Một bên là nơi ta sống mỗi ngày, một bên là nơi ta không sống, nhưng vẫn thuộc về. Giữa hai nơi ấy, không phải là ký ức cụ thể, mà là một thứ sâu hơn, “ý thức về nguồn’.

Nhìn lại, ta thấy người Việt không đi đến cực đoan. Không biến thần linh thành nỗi sợ tuyệt đối, nhưng cũng không coi đó là điều không có. Không xây dựng một hệ thống giáo lý chặt chẽ, nhưng lại giữ được một nếp sống bền bỉ. Tin nhưng không mù. Kính nhưng không xa. Sợ nhưng không lạnh.

Có lẽ vì vậy mà chỉ cần ba nén hương, một lời thưa nhỏ, một chút thành tâm, là đủ để nối hai thế giới lại với nhau. Không cần ồn ào, không cần giải thích. Chỉ cần còn một bàn thờ trong nhà, còn một người nhớ mà thắp hương, thì mối dây ấy vẫn còn.

Một mối dây không nhìn thấy, nhưng giữ cho con người biết mình từ đâu mà có, và sống sao cho phải.

Có những điều, nếu cố giảng giải cho thật rõ, lại thành khô. Nhưng nếu chỉ lặng lẽ giữ lấy, thì nó vẫn ở đó trong khói hương, trong nếp nhà và trong cách một người cúi đầu trước bàn thờ.

Chỉ vậy thôi, mà đủ.

 

Cai trị và khai thác thuộc địa của người Pháp ở Việt Nam - Phần II: Giáo dục

  Nếu bạn kiên trì đi hết những phân mảnh giáo dục của ba miền, bạn sẽ thấy cách mà tri thức đã âm thầm biến thành khí phách như thế nào.

 

 

Tranh do ChatGPT tạo

Như đã bàn trong phần trước về Văn hóa, Giáo dục thuộc địa được triển khai như một công cụ trọng yếu, vừa để vận hành bộ máy cai trị, vừa để hợp lý hóa sự hiện diện lâu dài của chính quyền Pháp.

Nếu Văn hóa là lớp nền tinh thần mà người Pháp tìm cách “đặt vào khung”, thì Giáo dục chính là công cụ để họ dựng nên cái khung ấy một cách bền vững và có hệ thống.

Sau khi nghiên cứu, phân loại và làm mềm đời sống văn hóa bản địa, cai trị thuộc địa không thể chỉ dừng ở bảo tồn hay trưng bày. Muốn quản lý lâu dài, người Pháp buộc phải đi sâu hơn: can thiệp vào cách con người học, nghĩ và hình thành nhân cách. Giáo dục, vì thế, trở thành không gian then chốt nơi tư duy cai trị gặp gỡ tư duy khai sáng, nơi tri thức hiện đại được truyền giảng, đồng thời những giới hạn vô hình được thiết lập.

Trong tư duy thuộc địa, giáo dục không phải là hoạt động nhân đạo thuần túy, mà là một công cụ quản lý xã hội có tính chiến lược. Nó nhằm tạo ra một tầng lớp người bản xứ biết chữ, biết nghề, hiểu luật, đủ năng lực vận hành bộ máy hành chính – kỹ thuật, nhưng không vượt quá ngưỡng tự chủ chính trị. Nói cách khác, Giáo dục được mở ra, nhưng có trần.

Một bước ngoặt lớn là việc thay thế nền học Hán học bằng chữ Quốc ngữ và Pháp ngữ. Đây vừa là một tiến bộ quan trọng về khai sáng, vừa là sự kết thúc vai trò chính trị của Nho học. Từ đây, người học không còn được đào tạo để trở thành sĩ phu gánh vác trật tự cũ, mà trở thành cá nhân trong một hệ thống quản lý mới. Tri thức được hiện đại hóa, nhưng quyền lực không đi kèm tri thức ấy.

Tuy cùng nằm trong một hệ thống thuộc địa, người Pháp không triển khai giáo dục một cách đồng loạt. Họ điều chỉnh mục tiêu, nội dung và mức độ theo từng miền, đúng với tư duy phân vai đã thể hiện rõ trong quy hoạch đô thị và quản lý xã hội.

Ở Bắc Kỳ, nơi đặt trung tâm cai trị, giáo dục được tổ chức sớm và bài bản hơn cả. Mục tiêu chính là đào tạo công chức, trí thức và chuyên môn phục vụ bộ máy thuộc địa.

Những cơ sở như Trường Bưởi (sau là Chu Văn An), Trường Y khoa Đông Dương hay Trường Luật Đông Dương cho thấy rất rõ định hướng này. Chương trình đào tạo chú trọng kỷ luật học thuật, tư duy lý tính, kiến thức hành chính – y tế – pháp lý hiện đại.

Một tầng lớp trí thức mới hình thành: có học vấn, có năng lực chuyên môn, có ý thức cá nhân rõ rệt. Tuy nhiên, họ luôn đứng trước một ranh giới nhạy cảm: được học để phục vụ hệ thống, chứ không được học để chất vấn nó.

Khác với Bắc Kỳ, Trung Kỳ là vùng đất mang tính biểu tượng vương quyền và nhạy cảm về chính trị. Vì vậy, giáo dục ở đây được triển khai thận trọng và kiểm soát chặt chẽ hơn.

Biểu hiện rõ nhất là Trường Quốc Học Huế. Đây là một trường học hiện đại, đào tạo nhiều trí thức nổi bật, nhưng luôn nằm trong tầm giám sát nghiêm ngặt. Giáo dục được cho phép phát triển, song không được vượt quá giới hạn an toàn chính trị.

Ở Trung Kỳ, giáo dục vừa là công cụ khai hóa, vừa là không gian bị canh giữ. Điều này phản ánh rõ tâm thế cảnh giác của nhà cầm quyền trước một vùng đất giàu truyền thống lịch sử và ý thức chính trị.

Nam Kỳ, đất thuộc địa trực tiếp, lại cho thấy một mô hình khác. Giáo dục ở đây mang tính thực dụng, cởi mở và gắn chặt với đời sống kinh tế – thương mại.

Các trường như Trường Chasseloup-Laubat, cùng hệ thống trường nghề, trường thương mại, cho thấy mục tiêu đào tạo nhân lực phục vụ buôn bán, dịch vụ, kỹ thuật và quản trị kinh tế. Chữ Quốc ngữ được phổ biến sớm, giúp hình thành một tầng lớp thị dân năng động, linh hoạt.

Giáo dục Nam Kỳ ít nhấn mạnh nghi lễ, ít thiên về biểu tượng, mà tập trung vào khả năng làm việc và thích ứng với thị trường. Đây là nền giáo dục giúp con người “chạy”, chứ không phải “đứng nghiêm”.

Nhìn tổng thể, giáo dục thời Pháp thuộc mang một đặc điểm rất rõ: mở rộng tri thức cá nhân, nhưng phân mảnh ý thức xã hội. Người học được khuyến khích hiểu biết, nhưng không được khuyến khích kết nối tri thức ấy thành một tầm nhìn tự chủ toàn diện.

Triết học, khoa học, tư duy duy lý được giảng dạy như môn học, chứ không như công cụ phản biện hiện thực thuộc địa. Tri thức được trung tính hóa, trở thành kỹ năng, không phải vũ khí tư tưởng.

Tuy nhiên, lịch sử luôn có những kết quả nằm ngoài tính toán. Từ chính hệ thống giáo dục ấy, người Pháp đã đào tạo ra những con người vượt khỏi “cái trần” mà họ dựng lên.

Nguyễn An Ninh, học luật tại Pháp, trở về Nam Kỳ dùng chính tư tưởng tự do, bình đẳng để thức tỉnh thanh niên.

Hồ Biểu Chánh, một công chức thuộc địa, nhưng dùng văn chương để xây dựng giá trị đạo đức và nhân sinh thuần Việt.

Đào Duy Anh hay Trần Đức Thảo, tiếp thu tri thức phương Tây để quay về truy vấn căn cốt văn hóa và tư duy dân tộc.

Họ là minh chứng rằng: tri thức, khi đã được trao, không thể bị khóa chặt vĩnh viễn.

Chính nền giáo dục ấy, khi gặp truyền thống yêu nước và ý thức phản kháng của người Việt,  công cụ cai trị dần trở thành nguồn lực cho tự thức dân tộc.

Khi cần, nó hiện lên thành khí phách:

“Bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam, thì mới hết người Nam đánh Tây.”

Nguyễn Trung Trực.

Khi khác, nó lắng lại thành nhân cách và đạo lý:

“Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm,

Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà.”

Nguyễn Đình Chiểu.

Giáo dục thuộc địa vì thế để lại một di sản hai mặt. Một mặt, nó mang đến tri thức khoa học, tư duy lý tính, phương pháp tổ chức hiện đại, những nền tảng vẫn còn giá trị đến hôm nay. Mặt khác, nó cho thấy rõ: tri thức chỉ thực sự có ý nghĩa khi gắn với ý thức dân tộc và khả năng tự chủ.

Chính ở giao điểm ấy, giữa khai sáng và phản kháng, lịch sử giáo dục Việt Nam thời Pháp thuộc bộc lộ chiều sâu phức tạp của mình. Và đó cũng là nơi người đọc hôm nay có thể dừng lại, suy ngẫm, không để kết án, cũng không để ngộ nhận.