Chân lý vốn vô ngôn

 

Tranh do Gemini tạo

 

Mình từng nhận ra, khi còn đứng dưới chân núi, người ta thường dành nhiều tâm sức để tranh luận xem lối đi nào mới là đúng nhất. Nhưng khi ta đã thực sự đến trên ngọn núi rồi, sự ồn ào ấy bỗng nhường chỗ cho một bầu trời tĩnh lặng và bao la duy nhất.

Thay vì đi tìm những lời hay ý đẹp của người khác để nói về cuộc sống, mình dùng chính trải nghiệm trong đời mình để minh chứng. Có lẽ, sự tỉnh táo nhất chính là không vội tin vào những gì mình chưa thực sự sống qua. Việc đơn độc ngẫm nghĩ đôi khi khiến mình cảm thấy lạc lõng, nhưng chính ở tầng sâu nhất của sự tĩnh lặng đó, mình lại thấy mình không hề cô đơn. mình cảm thấy gần gũi hơn với trí tuệ của Phật Thích Ca hay Lão Tử không phải qua sách vở, mà qua nhịp đập của sự sống và chạm vào những quy luật vĩnh hằng của vũ trụ.

Và khi ta thực sự sống trong nó, sự im lặng ấy lại mang một sức mạnh tự thân mà không ngôn từ nào diễn tả hết.

Chân lý, suy cho cùng, là điều để sống chứ không phải để nói.

 

Lão Tử dạy Khổng Tử (?)

 

Thời nay, 

Kẻ thông minh mà sâu sắc, sở dĩ hay gặp nạn, thậm chí suýt mất đi tính mệnh, là do hay chê cái sai của người; 

Kẻ giỏi hùng biện lại thông hiểu sự việc, sở dĩ gặp họa liên miên, là do hay vạch ra cái xấu của người. 

Là bậc làm con, đừng cho mình là cao; 

Là bậc bề tôi, đừng cho mình là hơn.

 

Tha thứ nhưng không lãng quên: Khí tiết Trần Văn Khê

 

Cố Giáo sư Trần Văn Khê (trái) và nghệ sĩ Hải Phượng (con dâu - phải) 

biểu diễn âm nhạc truyền thống

 

Giáo sư Trần Văn Khê được mời dự buổi sinh hoạt của Hội Truyền bá Tanka Nhật Bản, tổ chức tại Paris (Pháp). Tham dự hầu hết là người Nhật và người Pháp, duy chỉ mình ông là người Việt.

Diễn giả hôm đó là một cựu Thủy sư Đề đốc người Pháp đã mở đầu bài thuyết trình bằng câu: “Thưa quý vị, tôi là Thủy sư Đề đốc đã sống ở Việt Nam 20 năm mà không thấy một áng văn nào đáng kể. Nhưng khi sang nước Nhật, chỉ trong vòng một, hai năm mà tôi đã thấy một rừng văn học, trong đó Tanka là một đóa hoa tuyệt đẹp, chỉ cần nói một ngọn núi, một con sông mà tả được bao nhiêu tình cảm với chỉ 31 âm tiết. Chỉ hai điều này thôi, các nước khác không dễ có được...".

Lời phát biểu đã chạm đến lòng tự trọng dân tộc của Giáo sư Trần Văn Khê. Khi đến phần giao lưu, ông xin phép được bày tỏ:

"Thưa Ông Thủy sư Đề đốc, ông nói rằng ông đã ở Việt Nam cả 20 năm mà không thấy áng văn nào đáng kể. Tôi là người Việt, khi nghe câu đó tôi đã rất ngạc nhiên. Chẳng biết khi ngài qua Việt Nam, ngài chơi với ai mà chẳng biết một áng văn nào của nước Việt? Có lẽ ngài chỉ chơi với những người quan tâm đến chuyện ăn uống, chơi bời, hút xách...

Phải chi ngài chơi với giáo sư Emile Gaspardone thì ngài sẽ biết đến một thư mục gồm 1300 sách báo về văn chương Việt Nam mà giáo sư đã in trên Tạp chí Viễn Đông Bác cổ của Pháp. Hay nếu ngài gặp ông Maurice Durand thì sẽ có dịp đọc qua hàng ngàn câu ca dao Việt Nam mà ông ấy đã cất công sưu tập... Nếu ngài làm bạn với những người như thế, ngài sẽ biết rằng nước tôi không chỉ có một, mà có đến hàng vạn áng văn kiệt tác..."

Giáo sư Trần Văn Khê tiếp tục chia sẻ với giọng nói đanh thép: "Ngài nói trong thơ Tanka, chỉ cần một ngọn núi, một con sông mà tả được bao nhiêu tình cảm. Tôi chỉ là nhà nghiên cứu âm nhạc nhưng với kiến thức văn chương học thời trung học cũng đủ để trả lời ngài: Việt Nam có câu:

Đêm qua mận mới hỏi đào

Vườn hồng đã có ai vào hay chưa?

Trai gái thường mượn hoa lá để bày tỏ tình cảm.

Còn về số âm tiết, tôi nhớ sử Việt Nam chép rằng ông Mạc Đĩnh Chi thời nhà Trần đi sứ sang nhà Nguyên (Trung Quốc) gặp lúc bà phi của vua Nguyên vừa từ trần. Nhà Nguyên muốn thử tài sứ giả nước Việt nên mời đọc điếu văn. Mở bài điếu văn ra chỉ có 4 chữ “nhất”. Mạc Đĩnh Chi không hốt hoảng mà ứng tác đọc liền:

“Thanh thiên nhất đóa vân

Hồng lô nhất điểm tuyết

Thượng uyển nhất chi hoa

Dao trì nhất phiến nguyệt

Y! Vân tán, tuyết tiêu, hoa tàn, nguyệt khuyết!”

Khi Giáo sư Khê dịch và giải nghĩa những câu thơ này thì khán giả vỗ tay nhiệt liệt.

Ông Thủy sư Đề đốc đỏ mặt: “Tôi chỉ biết ông là một nhà âm nhạc nhưng khi nghe ông dẫn giải, tôi biết mình đã sai khi vô tình làm tổn thương giá trị văn chương của dân tộc Việt Nam, tôi xin thành thật xin lỗi ông và xin lỗi cả dân tộc Việt Nam".

Kết thúc buổi nói chuyện, ông Thủy sư lại đến gặp riêng Giáo sư và ngỏ ý mời ông đến nhà dùng cơm để được nghe nhiều hơn về văn hóa Việt Nam. Giáo sư tế nhị từ chối, còn nói người Việt không mạo muội đến dùng cơm ở nhà người lạ.

Vị Thủy sư Đề đốc nói: “Vậy là ông chưa tha thứ cho tôi”.

Giáo sư đáp lời: “Có một câu mà tôi không thể dùng tiếng Pháp mà phải dùng tiếng Anh. Đó là: I forgive, but I cannot yet forget (Tôi tha thứ, nhưng tôi chưa thể quên)”  

***

    Câu chuyện của cố Giáo sư Trần Văn Khê, như ông kể trong hồi ký, thoạt nghe chỉ là một cuộc đối đáp. Nhưng đọc kỹ, đó lại là một lát cắt rất rõ về bản lĩnh và khí tiết của người trí thức Bắc Hà. Sự ngạo mạn của vị Thủy sư Đề đốc Pháp, suy cho cùng, không nằm ở quyền lực ông ta nắm, mà ở cái nhìn hẹp, một kiểu “mù chữ” ngay trên chính vùng đất mà ông đã đi qua suốt hai mươi năm.

    Giáo sư Khê không phản ứng. Ít nhất là không theo cách người ta thường chờ đợi. Ông không đẩy sự khiếm nhã lên cao bằng phẫn nộ, mà lặng lẽ đặt lại vấn đề bằng tri thức. Những dẫn chứng ông đưa ra không nhằm hơn thua, mà như một cách mở ra để người đối diện, nếu còn đủ tỉnh táo, có thể tự nhìn lại. Cái điềm đạm ấy không phải là nhún nhường, mà là một dạng tự tin rất sâu: hiểu mình đang đứng ở đâu, và không cần phải nói to.

    “Tôi tha thứ, nhưng tôi chưa thể quên.”
    Câu nói ấy, nghe qua tưởng như nhẹ, nhưng lại có sức nặng riêng. Tha thứ, vì không muốn giữ mãi một điều làm mình nhỏ lại. Nhưng không quên, vì có những điều, nếu quên đi quá sớm, thì chính mình cũng trở nên hời hợt với lịch sử của mình.

    Trong dòng chảy hội nhập hôm nay, câu chuyện ấy vẫn còn đó, không ồn ào mà cũng không cũ đi. Có lẽ điều cần giữ không phải là những lời khẳng định lớn, mà là một nền tảng lặng hơn: hiểu về gốc rễ của mình, và giữ được một lòng tự trọng vừa đủ khi bước ra ngoài.

    Khi đã vững ở bên trong, thì không cần phải nói nhiều người ta rồi cũng sẽ nhận ra mình là ai.

Emile Gaspardone: Là một nhà Hán học và Đông phương học lỗi lạc, tác giả của bộ Thư mục văn học Việt Nam (Bibliographie annamite) cực kỳ đồ sộ.

Maurice Durand: Một học giả mang hai dòng máu Pháp - Việt, người đã có công trình nghiên cứu khổng lồ về tranh dân gian và ca dao Việt Nam.