Một buổi hát cô đầu giữa cơn khủng hoảng tín dụng

 Dựa trên các tài liệu có được làm cơ sở để chú thích cho bức tranh tôi sưu tầm ở taybui.bloger.com. 

Âu cũng cũng là góp chút thông tin vậy. 

 

 

Biếm họa đăng trên báo L'Effort Indochinois số ra ngày 29.9.1939. Tranh vẽ cảnh một phòng hát ả đào ở Hà Nội:

Cô đầu và người gẩy đàn đáy ngồi trên phản, chung quanh là những ông khách đang uống rượu và trò chuyện.

Tiêu đề tranh viết: “Khủng hoảng tín dụng đang hoành hành khắp nơi”. Còn dòng chú thích mỉa nhẹ phía dưới nói rằng: “Hiện nay, đây là nơi duy nhất không treo dòng chữ ‘trả tiền ngay’.”

Bức biếm họa nhỏ này phản ánh một lát cắt đời sống đô thị Hà Nội cuối thập niên 1930, khi xã hội thuộc địa vừa chịu ảnh hưởng của khó khăn kinh tế, vừa tồn tại những không gian giải trí đặc trưng của giới thị dân.

***

Tờ L'Effort Indochinois, một tờ nhật báo tiếng Pháp phát hành tại Đông Dương trong những năm cuối thời thuộc địa. Tờ báo này thường đăng các bài bình luận thời sự, kinh tế cùng những tranh biếm họa xã hội phản ánh đời sống đô thị Hà Nội và Sài Gòn dưới góc nhìn của giới trí thức Pháp và tầng lớp thị dân bản xứ biết tiếng Pháp.

Ở góc dưới tranh có chữ ký họa sĩ nhưng khá khó đọc; nét chữ trông giống “Oger” hoặc một bút danh tương tự. Tuy chưa thể xác định chắc chắn tác giả, nhưng phong cách nét vẽ, giản lược, dùng mực đen, nhấn mạnh dáng điệu nhân vật rất gần với lối biếm họa báo chí Pháp phổ biến trong những năm 1930. Kiểu minh họa này cũng chịu ảnh hưởng của truyền thống ghi chép sinh hoạt bản xứ mà các học giả Pháp từng theo đuổi, tiêu biểu như Henri Oger với các bản khắc về đời sống người Việt đầu thế kỷ XX.

Bài Kệ thức tỉnh duyên lành

Tiếng chuông cho những tâm hồn đang "ngủ quên"

 

 

Tranh do Gemini tạo 

Trong cuộc đời mỗi người, có những sự lỡ hẹn mang đến niềm nuối tiếc khôn nguôi, nhưng có lẽ, sự "lỡ hẹn" lớn nhất chính là lỡ hẹn với sự thức tỉnh.

Bài kệ dưới đây, trích từ nghi thức Tam Thời Hệ Niệm, không chỉ là một văn bản tôn giáo, mà là một "tiếng chuông cảnh tỉnh" thực thụ. Nó nhắc nhở ta về ba sự thật: Ta may mắn có thân người nhưng lại lỡ hẹn với thời kỳ Phật tại thế; ta thường để tâm mình "nhiễm bụi" giữa những lo toan mà không hay biết; và chỉ khi dám đối diện, thành thật với chính mình, ta mới thực sự tìm thấy sự bình an.

Vì bài kệ này nếu viết liền mạch sẽ khiến người đọc khó lòng nắm bắt được hết những tầng nghĩa sâu xa, nên tôi xin phép dừng lại ở mỗi đoạn để diễn giải cụ thể (với sự cộng tác của người bạn ảo Gemini), hy vọng quý bạn đồng đạo cùng cảm thông. Ở phần kết, tôi sẽ trình bày toàn văn bản phiên âm và chia sẻ chi tiết hơn về nguồn gốc của bài kệ; riêng phần văn bản chữ Hán, tôi xin phép không đưa vào để nội dung được ngắn gọn và gần gũi nhất.

Phật tại thế thời ngã trầm luân

Kim đắc nhân thân Phật diệt độ

Diễn giải: Khi Đức Phật còn ở đời chỉ đường dẫn lối, thì con vẫn còn mải mê chìm đắm trong luân hồi. Đến nay, khi có được thân người và trí tuệ để nhận biết đúng sai, thì Ngài đã rời xa thế gian từ lâu. Đó là cái giá của sự chậm trễ: Thời điểm tốt nhất để tu tập chính là ngay lúc này, đừng chờ đợi thêm nữa.

Áo não tự thân đa nghiệp chướng

Bất kiến Như Lai kim sắc thân.

Diễn giải: Tự lòng xót xa khi nhận ra mình còn quá nhiều thói quen xấu và định kiến (nghiệp chướng) che lấp tâm trí, khiến con không đủ duyên lành để tận mắt chiêm bái thân vàng rạng rỡ của bậc Giác Ngộ.

Ngã đẳng tự tòng vô lượng kiếp

Bất tri bất giác nhiễm chư trần

Diễn giải: Từ bao kiếp trước đến nay, chúng ta sống theo bản năng, vô tình để những ham muốn và bụi bặm cuộc đời bám chặt vào tâm hồn. Sự "bất tri bất giác" (không hay không biết) này chính là căn nguyên khiến ta lạc lối giữa đời thường.

Phật tại thế thời ngã trầm luân

Kim đắc nhân thân Phật diệt độ

Áo não tự thân đa nghiệp chướng

Bất kiến Như Lai kim sắc thân.

Diễn giải: Hãy nhìn thẳng vào thực tại: Cơ hội để tu tập là vô cùng hiếm hoi. Đừng để kiếp người này trôi qua vô nghĩa chỉ vì sự trì hoãn. Không gặp được Phật bằng mắt thịt, phải nỗ lực tìm thấy Phật trong tâm qua giáo pháp.

Ngã kim đối Phật Pháp Tăng tiền

Nhất nhất phi trần giai sám hối.

Diễn giải: Đứng trước Tam Bảo, con nguyện phơi bày mọi góc khuất trong lòng. Không che đậy, không bào chữa, con thành tâm gột rửa những "vết bụi" để làm mới chính mình ngay từ phút giây này.

Ý nghĩa sâu xa của bài Kệ là Quay về với chính mình

Nhiều người thường chỉ hiểu bài kệ này là lời than vãn về việc không gặp được Đức Phật Thích Ca bằng xương bằng thịt. Nhưng ý nghĩa rộng hơn, "Phật" ở đây còn là Tự tính sáng suốt vốn có của mỗi người.

Khi ta mải mê danh lợi, hám danh hay bị cuốn vào những tranh chấp đời thường, đó chính là lúc ta đang "trầm luân" và đánh mất sự sáng suốt ấy. Cụm từ "Như Lai kim sắc thân" (Thân vàng Như Lai) không ở đâu xa xôi, nó ẩn dụ cho phần thiện tính, sự chân thành và lòng trắc ẩn trong mỗi chúng ta. Vàng vốn sáng, nhưng nếu bị bùn đất của sự "bất tri bất giác" che phủ lâu ngày, nó sẽ trở nên tối tăm.

Tu tập tại gia không phải là làm điều gì khác thường, mà là quá trình lau chùi những lớp bụi trần ấy. Khi ta dám nhìn thẳng vào nghiệp chướng, dám "phi trần" (phơi bày và sửa đổi), thì lớp ngăn cách giữa ta và Phật tính bắt đầu tan biến.

Tác giả bài Kệ này được đa số tin rằng đây là lời tâm sự của ngài Huyền Tráng (Đường Tam Tạng) khi ngài sang Ấn Độ thỉnh kinh. Khi đứng trước những di tích nơi Phật từng thuyết pháp mà nay chỉ còn là phế tích, ngài đã xúc động viết nên những dòng này.

Theo các nhà nghiên cứu Phật học (như Thích Nguyên Hùng), bài kệ này thực chất nằm trong nghi thức "Trung Phong Tam Thời Hệ Niệm" (một nghi thức sám hối và cầu siêu phổ biến trong Tịnh Độ Tông). Tác giả chính xác là Thiền sư Trung Phong Pháp Bổn (1263–1323), một vị cao tăng đời Nguyên ở Trung Quốc.

Dưới đây, tôi xin được trình bày toàn văn bản phiên âm của bài Kệ để quý vị có thể lưu lại làm tư liệu hành trì hằng ngày:

Phật tại thế thời ngã trầm luân

Kim đắc nhân thân Phật diệt độ

Áo não tự thân đa nghiệp chướng

Bất kiến Như Lai kim sắc thân.

Ngã đẳng tự tòng vô lượng kiếp

Bất tri bất giác nhiễm chư trần

Phật tại thế thời ngã trầm luân

Kim đắc nhân thân Phật diệt độ

Áo não tự thân đa nghiệp chướng

Bất kiến Như Lai kim sắc thân.

Ngã kim đối Phật Pháp Tăng tiền

Nhất nhất phi trần giai sám hối.

Khi chúng ta thành thật với chính mình trong từng suy nghĩ và hành động, đó là lúc ta đang chiêm bái "thân vàng" rạng rỡ nhất của bậc Như Lai ngay giữa lòng cuộc đời.

Hy vọng rằng, mỗi khi lòng ta xao động trước những cám dỗ hay nghịch cảnh, bài kệ này sẽ như một tiếng chuông nhỏ, nhắc ta dừng lại, nhìn lại và thức tỉnh duyên lành mà mình đang may mắn có được.

Chiếc đồng hồ và bản giao hưởng Đông - Tây

 

 

Ảnh do Gemini tạo

 

Sáng nay dọn lại ngăn kéo cũ, tôi vô tình nhìn thấy chiếc đồng hồ cơ đã từng gắn bó mấy chục năm. Đặt nó cạnh chiếc đồng hồ thông minh đang đeo trên tay, tôi chợt thấy một sự đối lập thú vị. Chiếc đồng hồ cũ nặng trịch, lớp vỏ nhuốm màu thời gian, chẳng có đo nhịp tim hay thông báo tin nhắn như món đồ công nghệ bây giờ. Thế nhưng, khi nằm gọn trong lòng bàn tay, tiếng tích tắc bền bỉ của nó lại khiến tôi thấy như mình đang chạm vào một thực thể có linh hồn , một chiếc máy thời gian đích thực đã cùng tôi đi qua bao thăng trầm. Chính cái sức nặng ấy đã khiến tôi lan man suy nghĩ: Đằng sau vật nhỏ bé này, phải chăng là cả một câu chuyện lớn lao về cách nhân loại định nghĩa lại sự tồn tại của chính mình?

Ngược dòng lịch sử về phương Tây những thế kỷ 18–19, chiếc đồng hồ đã bước ra khỏi những tháp chuông nhà thờ để trở thành "xương sống" cho cuộc cách mạng công nghiệp. Nhưng có lẽ, vai trò của nó chỉ thực sự trở nên sống còn khi những đoàn tàu hỏa đầu tiên bắt đầu lăn bánh xuyên lục địa. Trước đó, mỗi thành phố thường dùng giờ địa phương dựa trên vị trí mặt trời, dẫn đến việc lệch nhau vài phút là chuyện thường tình. Thế nhưng, với ngành đường sắt, sự lệch lạc ấy là thảm họa. Để những chuyến tàu không va chạm và lịch trình được thống nhất, chiếc đồng hồ đã buộc cả thế giới phải nhìn về một hướng. Sự ra đời của hệ thống múi giờ quốc tế dựa trên kinh tuyến Greenwich năm 1884 chính là cột mốc biến thời gian từ một dòng chảy tự nhiên thành một loại tài nguyên hữu hình, được đo lường và quản lý chặt chẽ. Từ đây, đồng hồ không chỉ điều khiển những toa tàu mà còn đồng bộ hóa toàn bộ xã hội từ trường học, bệnh viện đến giao thương toàn cầu.

Thế nhưng, khi nhìn sang phương Đông, ta lại thấy một dòng chảy thời gian rất khác nó mềm mại và thong dong hơn. Tổ tiên ta vốn gắn bó mật thiết với nông nghiệp, tổ chức đời sống dựa trên mùa vụ, tiết khí và chu kỳ mặt trăng. Hệ thống lịch Âm - Dương không chỉ là cách đếm ngày tháng mà còn gắn liền với tín ngưỡng, lễ hội và sự hài hòa với thiên nhiên. Trong không gian văn hóa ấy, thời gian được nhìn nhận như một vòng tuần hoàn bất tận của vũ trụ thay vì một đường thẳng tắp đầy áp lực. Chính vì coi trọng sự giao hòa giữa con người và vạn vật hơn là những con số vô cảm, nên nhịp sống phương Đông truyền thống ít chịu sức ép của sự "chính xác tuyệt đối". Ở đó, một chút trễ tràng đôi khi lại là biểu hiện của một tâm thế sống tự tại, ưu tiên cái "tình" cộng đồng hơn là sự lạnh lùng của bánh răng cơ khí.

Ngày nay, chiếc đồng hồ trên cổ tay chúng ta chính là điểm giao thoa thú vị giữa hai luồng tư duy ấy. Nó mang trong mình kỹ thuật, công nghệ tiên tiến của thời đại để giúp ta vận hành cuộc sống một cách ngăn nắp, đồng thời, nó cũng nhắc nhở ta về giá trị của những khoảnh khắc. Sự hòa điệu của công nghệ chính là việc chúng ta biết sử dụng chiếc máy thời gian để làm việc hiệu quả, nhưng vẫn giữ được tâm hồn nhạy cảm của người phương Đông để cảm nhận nhịp điệu của đất trời.

Sau tất cả, chiếc đồng hồ không chỉ để nhắc ta về giờ giấc, mà là để ta biết trân trọng từng tích tắc của sự sống, để sống sao cho xứng đáng trong dòng chảy bất tận của nhân gian.

 

Thương nhân Thành Nam đầu thế kỷ XX: một phát hiện thú vị từ lịch sử

 

 

Tranh do Gemini tạo

  

Có những điều trong lịch sử ta tưởng đã quen thuộc, nhưng khi đọc kỹ lại mới thấy bất ngờ. Với tôi, Nam Định từ lâu vẫn hiện lên như một vùng đất nông nghiệp trù phú và đất học nổi tiếng. Nhưng khi tìm hiểu thêm về lịch sử đầu thế kỷ XX, tôi nhận ra một diện mạo khác: Thành Nam từng là một trung tâm công nghiệp và thương mại khá sôi động của Bắc Kỳ, nơi đã xuất hiện một lớp thương nhân bản xứ đáng chú ý.

Điều này thật sự làm tôi tò mò, bởi lâu nay người ta vẫn thường nói người Việt quen với kinh tế tiểu nông, ít có truyền thống thương nghiệp lớn. Nhưng câu chuyện của Nam Định dường như cho thấy một lát cắt khác.

Cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, khi người Pháp tổ chức lại bộ máy cai trị ở Bắc Kỳ, họ chọn Nam Định làm một trong những trung tâm kinh tế quan trọng. Thành phố này nằm giữa vùng lúa gạo phì nhiêu của đồng bằng sông Hồng, lại có hệ thống sông ngòi thuận tiện cho giao thông. Hàng hóa từ các vùng quê có thể theo sông ra biển, hoặc theo các tuyến đường mới mở để đến các đô thị khác. Nhờ vị trí đó, Nam Định dần trở thành một đầu mối giao thương của cả vùng.

Một bước ngoặt lớn là sự ra đời của nhà máy Sợi Nam Định, một trong những nhà máy công nghiệp lớn của Đông Dương thời bấy giờ. Hàng nghìn công nhân tập trung về đây làm việc, và xung quanh nhà máy dần hình thành những khu phố mới. Nơi có công nhân thì có quán ăn, cửa hàng, kho hàng, dịch vụ vận chuyển… Thành Nam bắt đầu mang dáng dấp của một thành phố công nghiệp – thương mại.

Trong không khí ấy, một lớp người mới dần xuất hiện: những thương nhân bản xứ. Nhiều người mở hiệu buôn nhỏ, làm đại lý cho các hãng hàng, buôn gạo, buôn vải hoặc cung cấp dịch vụ cho nhà máy. Từ những cửa hiệu ban đầu, một số gia đình tích lũy dần vốn liếng, mở thêm kho hàng, mở thêm hiệu buôn ở phố khác, thậm chí mở rộng mạng lưới sang các tỉnh lân cận. Họ có thể chưa phải là những “tư bản lớn”, nhưng rõ ràng một lớp doanh nhân Việt đã bắt đầu hình thành trong đời sống đô thị.

Những con phố buôn bán của Thành Nam thời ấy không phải chỉ là một hình dung chung chung. Chúng mang những cái tên rất cụ thể, gắn với từng nghề và từng mặt hàng. Người ta có thể bắt gặp phố Hàng Tiện, nơi buôn bán những đồ kim khí nhỏ; phố Hàng Sắt, Hàng Đồng, nơi tập trung các cửa hiệu đồ kim loại và dụng cụ; hay phố Hàng Thao, nơi nổi tiếng với các lò nhuộm vải. Hàng hóa từ các vùng quê quanh đồng bằng theo thuyền về bến sông rồi tỏa đi khắp các phố ấy, tạo nên một nhịp buôn bán khá sầm uất. Cùng với những phố “Hàng” mang dáng dấp buôn bán cổ truyền, các đại lộ mới do người Pháp mở ra  như đường Paul Bert, nay là Trần Hưng Đạo, Nam Định cũng nhanh chóng trở thành khu thương mại nhộn nhịp của thành phố.

Từ những phố buôn bán ấy, nhiều gia đình thương nhân bản xứ dần tạo dựng được vị thế riêng trong đời sống đô thị. Tư liệu địa phương còn nhắc đến một số nhà buôn người Việt mở hiệu vải, hiệu gạo, hiệu kim khí dọc các trục phố buôn bán của thành phố...

Điển hình cho sự nhạy bén ấy là nhà buôn Nghĩa Hưng ở phố Hàng Thao. Cụ đã khéo léo kết nối nguồn sợi từ nhà máy công nghiệp với kỹ thuật nhuộm truyền thống để tạo ra những mặt hàng nội hóa đủ sức cạnh tranh trên thị trường. Đó là một cách thích nghi đầy bản lĩnh: dùng công nghệ mới để giữ gìn và phát triển nội lực bản xứ.

Nhịp sống buôn bán ấy gắn liền với con sông Vị Hoàng, nơi thuyền bè từng tấp nập chở hàng hóa vào thành phố. Sau này, khi dòng sông bị lấp dần để mở rộng đô thị, nhà thơ Thành Nam Trần Tế Xương đã để lại nỗi bâng khuâng trong bài thơ nổi tiếng Sông lấp. Chỉ vài câu thơ thôi cũng đủ gợi lại một thời trên bến dưới thuyền của Thành Nam, cái nền đời sống mà từ đó những cửa hiệu, những người buôn bán bản xứ đã dần hình thành nên một diện mạo thương nghiệp của thành phố.

Thế nhưng, tầng lớp thương nhân bản xứ này lại không có nhiều cơ hội phát triển mạnh mẽ và lâu dài. Nền kinh tế Đông Dương khi ấy vẫn nằm dưới sự chi phối của các công ty Pháp, đặc biệt trong các ngành công nghiệp lớn và xuất nhập khẩu. Bên cạnh đó, mạng lưới thương mại rộng khắp ở nhiều đô thị lại do cộng đồng Hoa kiều nắm giữ, với lợi thế về vốn, kinh nghiệm và sự liên kết bang hội. Trong bối cảnh ấy, thương nhân người Việt phần lớn chỉ hoạt động ở quy mô vừa và nhỏ.

Rồi sau đó, những biến động lớn của thế kỷ XX như chiến tranh, thay đổi chế độ kinh tế đã khiến lớp thương nhân này dần biến mất khỏi đời sống xã hội.

Lần giở lại những câu chuyện về lớp thương nhân Thành Nam xưa, tôi tự thấy mình có trách nhiệm phải kể lại. Không phải để tôn vinh những điều gì quá lớn lao, mà chỉ để nhắc nhớ một lát cắt thú vị rằng trong dòng chảy xã hội Việt Nam, tinh thần thực nghiệp vốn đã bén rễ rất rõ ràng. Để rồi ta nhận ra, qua những khúc quanh thăng trầm của lịch sử, điều chúng ta đôi khi thiếu không phải là những con người nhạy bén, mà chỉ là những vận hội đủ lớn để họ vươn xa.