Chiếc đồng hồ và bản giao hưởng Đông - Tây

 

 

Ảnh do Gemini tạo

 

Sáng nay dọn lại ngăn kéo cũ, tôi vô tình nhìn thấy chiếc đồng hồ cơ đã từng gắn bó mấy chục năm. Đặt nó cạnh chiếc đồng hồ thông minh đang đeo trên tay, tôi chợt thấy một sự đối lập thú vị. Chiếc đồng hồ cũ nặng trịch, lớp vỏ nhuốm màu thời gian, chẳng có đo nhịp tim hay thông báo tin nhắn như món đồ công nghệ bây giờ. Thế nhưng, khi nằm gọn trong lòng bàn tay, tiếng tích tắc bền bỉ của nó lại khiến tôi thấy như mình đang chạm vào một thực thể có linh hồn , một chiếc máy thời gian đích thực đã cùng tôi đi qua bao thăng trầm. Chính cái sức nặng ấy đã khiến tôi lan man suy nghĩ: Đằng sau vật nhỏ bé này, phải chăng là cả một câu chuyện lớn lao về cách nhân loại định nghĩa lại sự tồn tại của chính mình?

Ngược dòng lịch sử về phương Tây những thế kỷ 18–19, chiếc đồng hồ đã bước ra khỏi những tháp chuông nhà thờ để trở thành "xương sống" cho cuộc cách mạng công nghiệp. Nhưng có lẽ, vai trò của nó chỉ thực sự trở nên sống còn khi những đoàn tàu hỏa đầu tiên bắt đầu lăn bánh xuyên lục địa. Trước đó, mỗi thành phố thường dùng giờ địa phương dựa trên vị trí mặt trời, dẫn đến việc lệch nhau vài phút là chuyện thường tình. Thế nhưng, với ngành đường sắt, sự lệch lạc ấy là thảm họa. Để những chuyến tàu không va chạm và lịch trình được thống nhất, chiếc đồng hồ đã buộc cả thế giới phải nhìn về một hướng. Sự ra đời của hệ thống múi giờ quốc tế dựa trên kinh tuyến Greenwich năm 1884 chính là cột mốc biến thời gian từ một dòng chảy tự nhiên thành một loại tài nguyên hữu hình, được đo lường và quản lý chặt chẽ. Từ đây, đồng hồ không chỉ điều khiển những toa tàu mà còn đồng bộ hóa toàn bộ xã hội từ trường học, bệnh viện đến giao thương toàn cầu.

Thế nhưng, khi nhìn sang phương Đông, ta lại thấy một dòng chảy thời gian rất khác nó mềm mại và thong dong hơn. Tổ tiên ta vốn gắn bó mật thiết với nông nghiệp, tổ chức đời sống dựa trên mùa vụ, tiết khí và chu kỳ mặt trăng. Hệ thống lịch Âm - Dương không chỉ là cách đếm ngày tháng mà còn gắn liền với tín ngưỡng, lễ hội và sự hài hòa với thiên nhiên. Trong không gian văn hóa ấy, thời gian được nhìn nhận như một vòng tuần hoàn bất tận của vũ trụ thay vì một đường thẳng tắp đầy áp lực. Chính vì coi trọng sự giao hòa giữa con người và vạn vật hơn là những con số vô cảm, nên nhịp sống phương Đông truyền thống ít chịu sức ép của sự "chính xác tuyệt đối". Ở đó, một chút trễ tràng đôi khi lại là biểu hiện của một tâm thế sống tự tại, ưu tiên cái "tình" cộng đồng hơn là sự lạnh lùng của bánh răng cơ khí.

Ngày nay, chiếc đồng hồ trên cổ tay chúng ta chính là điểm giao thoa thú vị giữa hai luồng tư duy ấy. Nó mang trong mình kỹ thuật, công nghệ tiên tiến của thời đại để giúp ta vận hành cuộc sống một cách ngăn nắp, đồng thời, nó cũng nhắc nhở ta về giá trị của những khoảnh khắc. Sự hòa điệu của công nghệ chính là việc chúng ta biết sử dụng chiếc máy thời gian để làm việc hiệu quả, nhưng vẫn giữ được tâm hồn nhạy cảm của người phương Đông để cảm nhận nhịp điệu của đất trời.

Sau tất cả, chiếc đồng hồ không chỉ để nhắc ta về giờ giấc, mà là để ta biết trân trọng từng tích tắc của sự sống, để sống sao cho xứng đáng trong dòng chảy bất tận của nhân gian.

 

Thương nhân Thành Nam đầu thế kỷ XX: một phát hiện thú vị từ lịch sử

 

 

Tranh do Gemini tạo

  

Có những điều trong lịch sử ta tưởng đã quen thuộc, nhưng khi đọc kỹ lại mới thấy bất ngờ. Với tôi, Nam Định từ lâu vẫn hiện lên như một vùng đất nông nghiệp trù phú và đất học nổi tiếng. Nhưng khi tìm hiểu thêm về lịch sử đầu thế kỷ XX, tôi nhận ra một diện mạo khác: Thành Nam từng là một trung tâm công nghiệp và thương mại khá sôi động của Bắc Kỳ, nơi đã xuất hiện một lớp thương nhân bản xứ đáng chú ý.

Điều này thật sự làm tôi tò mò, bởi lâu nay người ta vẫn thường nói người Việt quen với kinh tế tiểu nông, ít có truyền thống thương nghiệp lớn. Nhưng câu chuyện của Nam Định dường như cho thấy một lát cắt khác.

Cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, khi người Pháp tổ chức lại bộ máy cai trị ở Bắc Kỳ, họ chọn Nam Định làm một trong những trung tâm kinh tế quan trọng. Thành phố này nằm giữa vùng lúa gạo phì nhiêu của đồng bằng sông Hồng, lại có hệ thống sông ngòi thuận tiện cho giao thông. Hàng hóa từ các vùng quê có thể theo sông ra biển, hoặc theo các tuyến đường mới mở để đến các đô thị khác. Nhờ vị trí đó, Nam Định dần trở thành một đầu mối giao thương của cả vùng.

Một bước ngoặt lớn là sự ra đời của nhà máy Sợi Nam Định, một trong những nhà máy công nghiệp lớn của Đông Dương thời bấy giờ. Hàng nghìn công nhân tập trung về đây làm việc, và xung quanh nhà máy dần hình thành những khu phố mới. Nơi có công nhân thì có quán ăn, cửa hàng, kho hàng, dịch vụ vận chuyển… Thành Nam bắt đầu mang dáng dấp của một thành phố công nghiệp – thương mại.

Trong không khí ấy, một lớp người mới dần xuất hiện: những thương nhân bản xứ. Nhiều người mở hiệu buôn nhỏ, làm đại lý cho các hãng hàng, buôn gạo, buôn vải hoặc cung cấp dịch vụ cho nhà máy. Từ những cửa hiệu ban đầu, một số gia đình tích lũy dần vốn liếng, mở thêm kho hàng, mở thêm hiệu buôn ở phố khác, thậm chí mở rộng mạng lưới sang các tỉnh lân cận. Họ có thể chưa phải là những “tư bản lớn”, nhưng rõ ràng một lớp doanh nhân Việt đã bắt đầu hình thành trong đời sống đô thị.

Những con phố buôn bán của Thành Nam thời ấy không phải chỉ là một hình dung chung chung. Chúng mang những cái tên rất cụ thể, gắn với từng nghề và từng mặt hàng. Người ta có thể bắt gặp phố Hàng Tiện, nơi buôn bán những đồ kim khí nhỏ; phố Hàng Sắt, Hàng Đồng, nơi tập trung các cửa hiệu đồ kim loại và dụng cụ; hay phố Hàng Thao, nơi nổi tiếng với các lò nhuộm vải. Hàng hóa từ các vùng quê quanh đồng bằng theo thuyền về bến sông rồi tỏa đi khắp các phố ấy, tạo nên một nhịp buôn bán khá sầm uất. Cùng với những phố “Hàng” mang dáng dấp buôn bán cổ truyền, các đại lộ mới do người Pháp mở ra  như đường Paul Bert, nay là Trần Hưng Đạo, Nam Định cũng nhanh chóng trở thành khu thương mại nhộn nhịp của thành phố.

Từ những phố buôn bán ấy, nhiều gia đình thương nhân bản xứ dần tạo dựng được vị thế riêng trong đời sống đô thị. Tư liệu địa phương còn nhắc đến một số nhà buôn người Việt mở hiệu vải, hiệu gạo, hiệu kim khí dọc các trục phố buôn bán của thành phố...

Điển hình cho sự nhạy bén ấy là nhà buôn Nghĩa Hưng ở phố Hàng Thao. Cụ đã khéo léo kết nối nguồn sợi từ nhà máy công nghiệp với kỹ thuật nhuộm truyền thống để tạo ra những mặt hàng nội hóa đủ sức cạnh tranh trên thị trường. Đó là một cách thích nghi đầy bản lĩnh: dùng công nghệ mới để giữ gìn và phát triển nội lực bản xứ.

Nhịp sống buôn bán ấy gắn liền với con sông Vị Hoàng, nơi thuyền bè từng tấp nập chở hàng hóa vào thành phố. Sau này, khi dòng sông bị lấp dần để mở rộng đô thị, nhà thơ Thành Nam Trần Tế Xương đã để lại nỗi bâng khuâng trong bài thơ nổi tiếng Sông lấp. Chỉ vài câu thơ thôi cũng đủ gợi lại một thời trên bến dưới thuyền của Thành Nam, cái nền đời sống mà từ đó những cửa hiệu, những người buôn bán bản xứ đã dần hình thành nên một diện mạo thương nghiệp của thành phố.

Thế nhưng, tầng lớp thương nhân bản xứ này lại không có nhiều cơ hội phát triển mạnh mẽ và lâu dài. Nền kinh tế Đông Dương khi ấy vẫn nằm dưới sự chi phối của các công ty Pháp, đặc biệt trong các ngành công nghiệp lớn và xuất nhập khẩu. Bên cạnh đó, mạng lưới thương mại rộng khắp ở nhiều đô thị lại do cộng đồng Hoa kiều nắm giữ, với lợi thế về vốn, kinh nghiệm và sự liên kết bang hội. Trong bối cảnh ấy, thương nhân người Việt phần lớn chỉ hoạt động ở quy mô vừa và nhỏ.

Rồi sau đó, những biến động lớn của thế kỷ XX như chiến tranh, thay đổi chế độ kinh tế đã khiến lớp thương nhân này dần biến mất khỏi đời sống xã hội.

Lần giở lại những câu chuyện về lớp thương nhân Thành Nam xưa, tôi tự thấy mình có trách nhiệm phải kể lại. Không phải để tôn vinh những điều gì quá lớn lao, mà chỉ để nhắc nhớ một lát cắt thú vị rằng trong dòng chảy xã hội Việt Nam, tinh thần thực nghiệp vốn đã bén rễ rất rõ ràng. Để rồi ta nhận ra, qua những khúc quanh thăng trầm của lịch sử, điều chúng ta đôi khi thiếu không phải là những con người nhạy bén, mà chỉ là những vận hội đủ lớn để họ vươn xa.

 

Ngôn ngữ và chữ Quốc ngữ thời Pháp thuộc – một bước chuyển của văn hóa Việt.

  

Tranh ChatGPT tạo

 

Ngôn ngữ luôn là chiếc gương phản chiếu đời sống tinh thần của một dân tộc. Mỗi khi xã hội biến chuyển, chữ viết,  công cụ chuyên chở ngôn ngữ cũng theo đó mà thay đổi. Ở Việt Nam, vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, sự phổ biến của chữ Quốc ngữ đã tạo nên một bước ngoặt lớn: không chỉ là thay đổi cách viết, mà còn làm đổi khác cách đọc, cách học và cách nghĩ của cả xã hội.

Điều đáng nói là quá trình ấy không diễn ra đột ngột. Nó là kết quả của nhiều yếu tố: sự tổ chức mang tính khoa học của bộ máy quản lý mới, sự chuyển mình của xã hội Việt Nam và đặc biệt là sự tham gia của nhiều trí thức xuất thân từ Nho học – những người đã đem tài năng và lòng yêu tiếng Việt để làm cho chữ Quốc ngữ trở nên tinh luyện, giàu sức biểu đạt.

Chữ Quốc ngữ vốn hình thành từ thế kỷ XVII trong môi trường truyền giáo. Tuy nhiên, phải đến thời kỳ Pháp thuộc, nó mới được phổ biến rộng rãi và dần trở thành chữ viết chính của đời sống xã hội.

Một phần nguyên nhân nằm ở cách tổ chức hành chính và giáo dục của chính quyền thời ấy. Họ nhận ra rằng một hệ chữ ghi âm theo mẫu tự Latin có ưu thế rõ rệt: dễ học, dễ in ấn, dễ phổ biến. Trong bối cảnh cần đào tạo một tầng lớp công chức, thư ký, giáo viên, việc sử dụng chữ Quốc ngữ giúp rút ngắn đáng kể thời gian học tập so với hệ thống chữ Hán phức tạp.

Nhưng nếu chỉ có sự thúc đẩy từ phía quản lý thì chữ Quốc ngữ khó có thể bén rễ sâu trong xã hội. Điều làm nên sức sống của nó chính là việc nhiều trí thức người Việt đã tiếp nhận, sử dụng và làm giàu nó bằng văn chương, báo chí và giáo dục.

Trước đó, trong nhiều thế kỷ, chữ Hán giữ vai trò gần như độc tôn trong học thuật và hành chính. Một người muốn bước vào con đường khoa bảng phải dành cả tuổi trẻ để học chữ, học kinh điển.

Sự xuất hiện của chữ Quốc ngữ không xóa bỏ ngay truyền thống ấy. Trong một thời gian dài, hai hệ chữ cùng tồn tại: chữ Hán vẫn giữ vị trí trong giới Nho học, còn chữ Quốc ngữ dần lan ra đời sống mới từ các trường học kiểu mới, báo chí, thương mại và hành chính.

Chính trong giai đoạn song hành ấy, nhiều trí thức Nho học đã đóng vai trò cầu nối. Họ hiểu sâu văn hóa cổ truyền nhưng lại sử dụng chữ Quốc ngữ một cách nhuần nhuyễn. Nhờ vậy, những giá trị của văn học và tư tưởng cũ được chuyển tải sang một hình thức mới, gần gũi hơn với đông đảo người đọc.

Một trong những minh chứng rõ rệt nhất cho sự chuyển biến ấy là việc các tác phẩm văn học cổ điển được in bằng chữ Quốc ngữ.

Trường hợp tiêu biểu là Truyện Kiều của Nguyễn Du. Tác phẩm vốn tồn tại chủ yếu trong hình thức chép tay bằng chữ Nôm. Khi được các học giả Nam Kỳ phiên âm và in bằng chữ Quốc ngữ, đặc biệt qua công trình của Trương Vĩnh Ký tác phẩm này bắt đầu có đời sống mới: từ sách của giới học giả trở thành cuốn sách mà người bình dân cũng có thể đọc.

Cũng trong môi trường ấy, những học giả như Huỳnh Tịnh Của đã góp phần biên soạn từ điển, dịch thuật và hệ thống hóa tiếng Việt. Những công trình ấy không chỉ có giá trị học thuật mà còn giúp chuẩn hóa cách viết và cách hiểu tiếng Việt bằng chữ Quốc ngữ.

Từ đây, văn học Việt Nam bước sang một giai đoạn mới: sách được in nhiều hơn, người đọc đông hơn, và sự trao đổi tư tưởng trở nên rộng rãi hơn.

Điều thú vị là nhiều nhà văn nổi bật của giai đoạn đầu thế kỷ XX vốn xuất thân từ Nho học. Họ mang theo vốn văn hóa cổ truyền nhưng diễn đạt bằng chữ Quốc ngữ rất tinh tế.

Có thể kể đến những tên tuổi như Tản Đà, Ngô Tất Tố ở miền Bắc; Trần Trọng Kim, Phạm Quỳnh ở miền Trung; cùng nhiều cây bút ở Nam Kỳ.

Điểm chung của họ là một lối văn vừa hiện đại vừa thấm đẫm tinh thần cổ điển. Tiếng Việt trong các tác phẩm ấy mạch lạc, trong sáng, giàu nhạc điệu mà không cần đến sự phô trương cầu kỳ. Đó là thứ văn phong cho thấy chữ Quốc ngữ không chỉ là phương tiện ghi chép mà đã trở thành công cụ sáng tạo văn hóa.

Nhìn rộng ra, sự phổ biến của chữ Quốc ngữ đã tạo nên những thay đổi sâu sắc trong đời sống tinh thần của người Việt.

Người dân có thể học chữ nhanh hơn. Báo chí và sách vở trở nên phổ biến hơn. Những kiến thức về khoa học, kỹ thuật, lịch sử hay địa lý có thể được truyền bá rộng rãi. Một tầng lớp độc giả mới xuất hiện, những người không cần trải qua con đường khoa cử vẫn có thể tiếp cận tri thức.

Từ đó, cách suy nghĩ của xã hội cũng dần thay đổi: việc học không còn chỉ để thi cử mà còn để hiểu biết và tham gia vào đời sống mới.

Hồ Chí Minh, vị lãnh tụ của nước Việt Nam mới, ngay từ những ngày đầu thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã cho phát động phong trào Bình dân học vụ, nhằm nhanh chóng phổ cập chữ Quốc ngữ cho toàn dân. Người coi “giặc dốt” là một trong ba kẻ thù cấp bách của đất nước, cùng với giặc đói và giặc ngoại xâm.

Quan niệm ấy cho thấy một tầm nhìn rất sâu xa: một dân tộc muốn độc lập bền vững thì trước hết phải có tri thức. Trong bối cảnh nhiều xã hội phương Đông trước đó từng tồn tại những chính sách hạn chế việc học của quảng đại quần chúng, việc đặt vấn đề xóa nạn mù chữ như một nhiệm vụ quốc gia có thể xem là một bước tiến lớn trong nhận thức về vai trò của giáo dục và dân trí.

Ngày nay, khi chữ Quốc ngữ đã trở thành hệ chữ viết duy nhất của tiếng Việt, đôi khi ta dễ quên rằng nó từng trải qua một hành trình dài để được chấp nhận và hoàn thiện.

Hành trình ấy không chỉ có vai trò của những người quản lý hay của hoàn cảnh lịch sử, mà còn có đóng góp của nhiều thế hệ trí thức Việt Nam, những người đã dùng chính tiếng Việt để làm giàu cho tiếng Việt.

Nhìn lại giai đoạn ấy, ta có thể cảm nhận rõ một điều: ngôn ngữ của một dân tộc không chỉ là phương tiện giao tiếp, mà còn là nơi lưu giữ tinh thần và bản sắc của cả một nền văn hóa.

Trân trọng, gìn giữ và làm cho tiếng Việt ngày càng trong sáng, phong phú cũng chính là cách để hôm nay mỗi chúng ta lặng lẽ nhưng bền bỉ tiếp nối công việc mà các thế hệ đi trước đã dày công gây dựng.