Nói trước là tớ không cổ xúy, khuyến khích hút thuốc lá, thuốc lào đâu nhé. Ở
đây, chỉ mang tính gợi nhắc về kỷ niệm, ký ức của cá nhân mà thôi.
Ảnh nhặt trên nét để minh họa
Thưa các bạn, hôm nay mình xin chia
sẻ một hoài niệm về ông Nội và Bố, đó là cái điếu bát (hay bát điếu cũng vậy). Gớm, các Cụ nghiện thuốc lào thôi rồi. Sáng
sớm ngủ đậy đã nghe thấy tiếng rít ròn tan của chiếc điếu, sau đó mới thấy dềnh
dàng làm các việc khác. Âu cũng là nhác tính lười của đồ Nho Việt phía đàng
Ngoài (đàng Trong có nhẽ không dùng thuốc lào - ít nhất trước Thống nhất).
Thôi, trước cứ nói về thuốc lào đi
vậy. Tớ nghe nói thì thuốc Lào có hay xuất hiện ở nước Ta từ thế kỷ 17
(?), thời vua Lê qua con đường từ Ai Lao sang. Nhẽ thế nên gọi tên là thuốc Lào
(?). Chả biết ai dùng trước, nhưng sự mê mẩn hơi khói này thì từ vua, quan đến
dân, ngay cả đàn bà con gái còn say đắm nữa là (Vua Lê Thánh Tông còn làm
bài thơ "Vịnh cái xe điếu" (?) cơ mà).
Vì khói thuốc lào gây nghiện
quá rộng mà tàn đóm mồi thuốc thường xuyên làm cháy nhà (hít xong phê nên chả có cơ hội rúi tắt đóm - Tây to con vậy mà còn ngã
rúi rụi nữa là), vào thời vua Lê
Huyền Tông đã liên tiếp hai lần hạ lệnh nghiêm cấm việc trồng, bán và hút
thuốc lào.
Để "lách luật" trốn vua, người dân đã
nghĩ ra cách khoét ống tre làm điếu cày hoặc chôn điếu sành xuống đất để hút vụng
trộm. Đó cũng là nguồn gốc của câu ca dao nổi tiếng: "Nhớ ai như nhớ
thuốc lào / Đã chôn điếu xuống lại đào điếu lên" (?). Sau thấy
không thể cấm được, Vua đành bãi cấm và thuốc lào chính thức trở thành một nét
văn hóa dân gian kéo dài cho đến giờ.
Mấy ông nghiện thì ta thán thôi rồi,
cũng chả thơ văn sang trọng gì đâu, nhưng ca dao, hò, vè thì đầy. Tìm thấy
nhiều như:
Hút thuốc lào nâng
cao sĩ diện.
Thơm mồm bổ phổi,diệt trùng lao...
..Nâng điếu lên như Triệu Tử cầm đao.
Nhả khói ra như Khổng Minh gọi gió...
Hay
như:
Một thằng hút,bốn thằng say.
Cái thằng châm đóm ngã lăn quay.
Bà già vác củi loay hoay.
Hít phải mùi thuốc lăn quay xuống đồi.
Ngọc Hoàng trông thấy hay hay.
Vén mây nhìn xuống cũng say thuốc lào
….
Thuốc hút thì phải có điếu. Điếu
cày bằng tre, nứa dễ hút, dễ mang, giản dị nên hợp tạng thợ cày, binh
lính... (nhẽ thế nên gọi điếu cày).
Điếu ống (điếu dóng) tương tự điếu cày nhưng ngắn và to hơn, làm bằng gỗ quý, xương ống của động vật, được chạm trổ tinh xảo. Nõ điếu bịt bạc, thân cũng bịt bạc hoặc khảm xà cừ. Xe điếu là một cần trúc rất dài, có khi tới hai mét, đầu cũng bịt bạc. Loại điếu này chỉ quan lại, thương gia Hoa kiều hoặc những nhà giàu có mới dùng vì khi hút phải có người châm đóm, khi đi phải có người mang theo.
Điếu bát có nhẽ khởi thủy từ bên Tàu mang sang,
sau thợ gốm Bát Tràng cũng chế tác được, mà tinh vi chả kém. Điếu bát dùng hút
ở nhà, thường đặt trên chõng tre, sập gụ hoặc bàn trà... Lúc phê thuốc ngả luôn xuống nom nho nhã (?) chả hạn. Cái này hợp mấy ông
Nho, Y... nên được tán tụng ghê lắm, ví như một Ngũ hành hội tụ: Thủy (nước
lọc tiếng điếu trong lòng bát), Hỏa
(đốm lửa nhen đóm), Thổ
(chất gốm sứ làm nên bát điếu), Mộc
(xe điếu bằng trúc, thuốc sợi từ cây cỏ),
và Kim (chân
điếu hoặc các chi tiết bọc đồng, bạc).
Nhìn mấy ông hút thuốc lào mà cảm như
ai cũng là nghệ sỹ, lãng tử vây: Đầu tiên là "vê
thuốc". Ngón tay cái và ngón
tay trỏ bấu một nhúm thuốc nhỏ, miết nhẹ, vê tròn thành một viên kén bằng đầu
ngón tay út. Viên thuốc phải chặt vừa đủ để không bị rơi xuống giếng điếu,
nhưng cũng phải xốp vừa đủ để lửa bắt nhanh và khói đượm. Cái đóm cầu kỳ phải
là nứa già, khô, tước mảnh, châm vào ngọn đèn dầu ngọn đỗ. Sau
tiếng rít dài giòn giã là một nhịp ngừng. Người hút buông xe điếu, ngửa mặt lên
trời, mắt lim dim nhả làn khói đặc quánh bay lên. Lúc đó, họ đã hoàn toàn buông
bỏ thế sự để tận hưởng cái say nhẹ nhàng, phê pha của hơi thuốc.
Cái bát điếu nhà mình bằng sứ Thanh
Hoa, to, rộng, miệng loe chứa ôm vừa vặn quả điếu bên trong cùng các đồ hút
xung quanh. Một mặt bát vẽ tích Bát Tiên lướt sóng, mặt kia là những dòng chữ
Hán tựa là bài thơ thì phải; quả điếu cũng vậy nhưng được viền đai đồng bạch
sáng bóng.
Bài thơ có nét chữ xanh phóng khoáng mà bảng lảng như trêu đùa kẻ
hậu thế. Tôi không đọc được chữ, cũng chả rõ bài thơ xưa vịnh cảnh hay vịnh
người, chỉ thấy những nét mực lam ấy Đẹp mà thôi. Cần gì phải hiểu hết nghĩa nghĩa lý, khi cái hồn cốt phong lưu đã từng
nhen lên theo ánh sáng loé đầu điếu, hắt vào dải đai đồng bạch sáng bóng quanh
quả điếu nằm im lìm nơi tâm bát...
Chiếc xe điếu bằng trúc già bọc bạc 2
đầu, qua bao năm được cầm nắm và tiếp xúc với khói thuốc ngả sang một màu vàng cánh
gián bóng bẩy mà không một thứ sơn nhân tạo nào bắt chước được. Bố
mình bảo: Người chơi điếu bát cổ quý nhất là cái vệt thời gian ấy. Ông
lại nói: xe điếu bọc đồng tanh miệng, bọc bạc thanh, sạch...
...Nay, ông Nội cùng Bố đã đi xa. Cái điếu bát
được đặt trang trọng nơi gác, giá, tĩnh lặng làm duyên nơi góc nhỏ nhắc nhở
bóng dáng của Ông, rồi Bố...
Đến thời mình. cháu ngoan của Cụ nên chỉ hút thuốc lá. Chả hay cái
thú rít thuốc lào nó thú vị ra sao?
Nhưng nỗi hoài niệm dứt sao ta.
***
Chú thích:
Để viết bài này, dù chỉ là ký ức cá nhân, nhưng để thuyết phục chính mình, tôi đã có cơ hội đọc sách và các văn bản được số hóa và công khai sau:
- Vân đài loại ngữ (芸臺類語) là một tác phẩm viết bằng chữ Hán vào năm 1773 của học giả Lê Quý Đôn.
- Cuốn Từ điển Việt – Bồ – La của linh mục Alexandre de Rhodes xuất bản năm 1651 đã có từ định nghĩa "thuốc lào", chứng tỏ dạng thuốc hút này có thể đã xuất hiện rải rác trong đời sống từ trước mốc 1660.
- Một số nhà nghiên cứu chỉ ra rằng vua Lê Thánh Tông (thế kỷ XV) từng có bài thơ vịnh "Cái xe điếu", dấy lên giả thuyết thuốc lào có thể đã có mặt tại cung đình Việt Nam từ trước thế kỷ XVII
...
Ảnh nhặt trên net minh họa cho câu "...đến đàn bà còn say đắm nữa là..." trong bài viết
