Nguồn gốc bài hát "Đường Trường Sơn xe anh qua" của nhạc sỹ Văn Dung

 Mình dựa vào ghi chép từ fb "Đầu súng trăng treo" để viết lại cho tròn.

 

 

Ảnh do Gemini tạo

 

Ngày đó, nhạc sĩ Văn Dung đi thực tế sáng tác giữa tâm điểm chiến trường. Trên cung đường Trường Sơn bom cày đạn xới, ông ngồi cạnh một nữ thanh niên xung phong (TNXP) còn rất trẻ, đôi mắt lấp lánh như sao trời. Cô gái mời người nhạc sĩ uống nước bằng chiếc ca gò từ vỏ pháo sáng, một kỷ vật thô sơ nhưng ấm áp giữa đại ngàn.

Khi biết cô là người Quảng Bình, ông vui vẻ bắt chuyện:

-        Thế ở Quảng Bình, em ở huyện nào?

- Dạ, chúng em đều dân Lệ Thủy cả anh nờ. Mấy chị em cùng tình nguyện đi TNXP lên ni, gắn bó với cung đường này ba năm rồi. Đêm mô cũng bám mặt đường – Cô gái xúc động tâm sự.

- Thế tên em là gì nhỉ?

- Thi, em tên là Nguyễn Thị Thi.

- Cho anh gọi em là Thường Thi nhé!

- Răng mà anh gọi lạ rứa? Em là Thị Thi thôi mà.

Nhạc sĩ mỉm cười giải thích:

- Em biết vì sao không? Thường Thi nói lái lại là “Thì Thương” em ạ…

Cô gái phá lên cười hồn nhiên:

- Đúng, đúng đó anh! Em xấu như ri đã có ai thương mô. 20 tuổi đầu chưa một lần biết yêu là gì. Có khi anh gọi rứa, mai mốt lại có anh mô “thì thương” em thật cũng nên…

Thời gian trôi đi. Một ngày, tiếng bom dữ dội dội về từ phía Đèo Mây. Nhạc sĩ bàng hoàng hay tin trận bom B52 tàn khốc của kẻ thù đã xóa sổ cả đại đội TNXP ấy. Trong danh sách những người nằm lại, có “Thường Thi” của ông.

Trong nỗi đau tột cùng, những ca từ đầu tiên đã bật ra trên trang giấy: “Ơi cô gái Thì Thương, bao đêm em đi mở đường. Cho từng chuyến xe anh qua, vang giọng hát em ngân xa…”

Đó chính là nguyên bản của ca khúc “Đường Trường Sơn xe anh qua”. Về sau, để phù hợp với tình cảm chung của cả dân tộc và tính khái quát của tác phẩm, nhạc sĩ Văn Dung mới sửa lại thành “Ơi cô gái Trường Sơn…” như chúng ta vẫn thường hát ngày nay.

 ***

Ơi cô gái Trường Sơn

Bao đêm em đi mở đường

Cho từng chuyến xe anh qua

Vang giọng hát em ngân xa

Tuổi thanh xuân đến với núi rừng

Dù bom rơi mưa dông nắng lửa

Vượt hiểm nguy em băng băng qua

Mở đường xe anh ra tiền tuyến

Anh qua bao núi cao

Anh qua bao dốc đèo

Đường anh đi mang tình em

Như tình quê hương nâng bước ta đi

Đường in trong tim anh

Đường in dấu chân em

Đường Trường Sơn yêu biết mấy

Khi tình em chảy trong lòng anh

Đi san đường bạt núi

Giữa pháo sáng với đạn bom

Như người chiến sĩ xông pha

Em hộ tống xe anh qua

Trường Sơn ơi núi cao mấy tầng

Đường em ghi chiến công lẫy lừng

Tràn niềm tin trong muôn gian lao

Đường tiền phương xe anh thẳng tới

Sao lung linh khắp trời

Như em soi sáng đường

Rừng đêm đêm chứa chan niềm tin

Trên đường anh qua

Chiến thắng nơi nơi

Đường mang bao nghĩa tình

Đường Nam Bắc yêu thương

Đường Trường Sơn say chiến đấu

Khi miền Nam sáng trong lòng anh

…

 

Ba nén hương và một nếp nhà

 

 

 Tranh do Gemini sửa ảnh.

 Có những điều ta tưởng đã biết từ lâu, nhưng chỉ khi dừng lại nhìn kỹ, mới thấy đó không phải là “biết” mà chỉ là “quen”.

Bàn thờ trong nhà người Việt là một điều như thế.

Từ bé, ai cũng từng thấy: một góc nhà trang nghiêm, bát hương ở giữa, hai bên có khi là ảnh ông bà, bố mẹ... phía trước là đĩa hoa quả, chén nước, ...

Ngày lễ thì rộn ràng, ngày thường thì lặng lẽ. Nhưng ít ai hỏi: vì sao lại bày như vậy?

Chỉ đến khi lớn lên, thắp hương hằng ngày, trong một tâm trạng khác, người ta mới chợt nhận ra: bàn thờ không phải là một “vật”, mà là một ‘mối quan hệ’.

Trên bàn thờ, có một trật tự: Ở giữa là bát hương Thổ Công (thường to nhất) vị giữ đất, giữ nhà. Không phải tổ tiên, nhưng lại được đặt ở vị trí trung tâm. Thoạt nhìn có vẻ lạ, nhưng nghĩ kỹ thì lại hợp: muốn có chỗ để thờ, trước hết phải có “đất để ở”.

Bên cạnh trái (hướng ra ngoài) là bát hương Gia tiên cho ông bà, bố mẹ, những người đã sinh thành, nuôi dưỡng. Đó là cội rễ, là dòng chảy của máu thịt, là thứ nối ta với quá khứ.

Và ở một phía khác, lặng lẽ hơn, là bát hương của Bà Cô, Ông Mãnh (là bát hương nhỏ nhất), những người mất sớm, chưa kịp trọn một đời. Không cao hơn, không chính hơn, nhưng lại rất “gần”.

Một bàn thờ nhỏ, mà đủ cả: quyền – gốc – linh;  lý – đạo – tình (Thổ Công là “phép tắc”, Gia tiên là “cội nguồn”, còn Bà Cô… là “chỗ để giãi bày”.).

Người Việt thờ cúng rất nghiêm, nhưng lại không xa. Người Việt mình không tách bạch rạch ròi giữa “thần” và “người”, mà giữ lại một khoảng gần gũi, có thể gọi, có thể thưa. Có thứ bậc, có quy củ, có giờ giấc, đó là cái “kính”. Nhưng khi thắp hương, người ta không nói những lời xa lạ. Không gọi bằng danh xưng lớn lao, mà chỉ thưa: “ông bà”, “các cụ”, “Bà Cô ơi…”

Có khi chẳng phải là cầu xin điều gì lớn, chỉ là một câu rất đời: “hôm nay con mệt”, “việc này con chưa biết làm sao”.

Có lẽ vì vậy mà cái “linh” không nằm ở nơi cao xa, mà lại ở nơi có thể nói nhỏ một câu mà vẫn tin là có người nghe.

Với người Việt, thế giới vô hình không ở trên cao, mà ở ngay trong nhà.

Có một điều thú vị: cái “linh” trong cảm nhận dân gian, dường như lại nghiêng về phía nữ. Người ta hay nhắc đến Bà Cô nhiều hơn Ông Mãnh. Người đứng ra khấn vái trong nhà cũng thường là phụ nữ (như trước đây, hồi tôi còn nhỏ, thường là bà nội tôi, rồi sau này là mẹ tôi chăm việc thờ cúng). Vì khi gặp chuyện khó nói, người ta hay tìm đến những chỗ gần gũi, mềm mại hơn. Có lẽ bởi từ rất xa xưa, trong đời sống nông nghiệp, đất, nước, mùa màng, những thứ nuôi sống con người đều được cảm nhận như một người mẹ.

Rồi qua thời gian, đàn ông đi ra ngoài với việc lớn (chiến tranh, quan trường, lao dịch…), phụ nữ ở lại giữ nếp nhà, giữ bếp, giữ bàn thờ. Cái phần “hồn” của gia đình, vì thế mà gắn với người nữ.

Dần dần, cái “linh” không còn là điều gì cao xa, mà trở thành một thứ rất gần, rất mềm, một thứ có thể “cảm”.

Nhưng không phải ai cũng còn một quê để trở về.

Có những quê, chỉ còn lại một ngôi mộ Tổ, không rõ từ bao nhiêu đời trước. Ngày xưa gọi là một “đống” đất, rồi con cháu sau này sửa sang thành mả, thành mộ. Không còn nhà, không còn người quen, chỉ còn một cái tên làng và một chỗ để thắp nén hương.

Con cháu thì tản đi, người lên phố, người sang nơi khác lập nghiệp, mỗi người một nếp sống, một nhịp đời. Vậy mà lạ, chỉ cần biết “mình có một nơi như thế”, là đã thấy yên. Không cần nhớ rõ bao nhiêu đời, không cần kể lại từng cái tên, chỉ cần biết: mình là người có gốc.

Bàn thờ trong nhà, và ngôi mộ Tổ ở một nơi xa, tưởng như hai thứ không liên quan, nhưng thực ra lại nối với nhau bằng một sợi rất mảnh. Một bên là nơi ta sống mỗi ngày, một bên là nơi ta không sống, nhưng vẫn thuộc về. Giữa hai nơi ấy, không phải là ký ức cụ thể, mà là một thứ sâu hơn, “ý thức về nguồn’.

Nhìn lại, ta thấy người Việt không đi đến cực đoan. Không biến thần linh thành nỗi sợ tuyệt đối, nhưng cũng không coi đó là điều không có. Không xây dựng một hệ thống giáo lý chặt chẽ, nhưng lại giữ được một nếp sống bền bỉ. Tin nhưng không mù. Kính nhưng không xa. Sợ nhưng không lạnh.

Có lẽ vì vậy mà chỉ cần ba nén hương, một lời thưa nhỏ, một chút thành tâm, là đủ để nối hai thế giới lại với nhau. Không cần ồn ào, không cần giải thích. Chỉ cần còn một bàn thờ trong nhà, còn một người nhớ mà thắp hương, thì mối dây ấy vẫn còn.

Một mối dây không nhìn thấy, nhưng giữ cho con người biết mình từ đâu mà có, và sống sao cho phải.

Có những điều, nếu cố giảng giải cho thật rõ, lại thành khô. Nhưng nếu chỉ lặng lẽ giữ lấy, thì nó vẫn ở đó trong khói hương, trong nếp nhà và trong cách một người cúi đầu trước bàn thờ.

Chỉ vậy thôi, mà đủ.