Dựa vào tài liệu từ nhiều nguồn trên net.
Bức ảnh do nhiếp ảnh gia Võ An Ninh chụp, ghi lại cổng chùa với kiến trúc Ngũ Môn Quan năm cửa đồ sộ trước khi công trình bị bom chiến tranh phá hủy. Đây là một trong những hình ảnh tư liệu quý hiếm còn lưu giữ diện mạo của vùng Sét xưa.
Người Hà Nội xưa từng có câu “dưa La, cà Láng, nem Báng, tương Bần, nước mắm Vạn Vân, cá rô Đầm Sét”. Bây giờ, những món đó gần như chỉ còn là kí ức hay na ná mà thôi.
Âu cũng vì vậy mà mình đăng bài này, kẻo chả mấy nữa ai còn nhớ tới những vùng đất xưa nơi Kinh kỳ như làng Sét của Thăng Long xưa - Hà Nội nay.
Làng Sét, tên chữ là Thịnh Liệt, là một trong những vùng cư dân cổ nhất ở phía nam kinh thành Thăng Long. Cộng đồng cư dân nơi đây được hình thành từ rất sớm, có lẽ trước cả thế kỷ XI.
Cùng với những làng cổ bao quanh kinh thành Thăng Long như Kẻ Mơ, Kẻ Bưởi, Kẻ Noi, Kẻ Mọc..., Thịnh Liệt cũng mang tên Nôm là Kẻ Sét.
Tên gọi cổ nhất còn ghi nhận được của làng vào khoảng thế kỷ XV là Cổ Liệt. Thuở ban đầu, Thịnh Liệt gồm chín giáp, từ Giáp Nhất đến Giáp Cửu. Về sau, do bất đồng trong việc tổ chức đình đám, Giáp Cửu tách ra thành một xã riêng, chính là làng Phương Liệt (làng Vọng, mình mạo muội cho là do tách ra, nên khi Hội, bái vọng mà thành chăng?). Thịnh Liệt còn lại tám giáp, rồi dần dần phát triển thành tám làng riêng biệt.
Mỗi giáp (sau này là mỗi làng) đều có một dòng họ lớn, đông đinh giữ vai trò chủ đạo. Vì vậy, tên họ cũng trở thành tên gọi quen thuộc của từng giáp: Giáp Nhất gọi là Bùi Tây; Giáp Nhị là Bùi Đông; Giáp Tam là Đỗ Trung; Giáp Tứ là Đỗ Nội; Giáp Ngũ là Đỗ Ngoại; Giáp Lục là làng Sét; Giáp Thất là Lê Thôn...
Đầu thế kỷ XX, chỉ còn Giáp Nhất, Giáp Nhị, Giáp Tứ, Giáp Lục và Giáp Bát, do Giáp Tam và Giáp Ngũ nhập vào Giáp Nhị, còn Giáp Thất nhập vào Giáp Bát. Năm thôn này được nâng lên thành năm xã độc lập. Cùng với xã Tương Mai, chúng hợp thành tổng Thịnh Liệt, còn gọi là tổng Sét, thuộc huyện Thanh Trì.
Nhờ hệ thống sông Tô Lịch, sông Sét, sông Lừ và sông Kim Ngưu bao quanh, giao thông đường thủy của vùng Sét xưa rất thuận lợi. Khi ấy, sông Sét còn thông với sông Tô Lịch nên thuyền bè có thể qua lại trao đổi hàng hóa. Dưới thời Lê - Trịnh, thuyền rồng của vua chúa theo dòng nước từ Hồ Tây cũng có thể về tới Thịnh Liệt. Sông Sét lại thông với sông Lừ, đưa hàng hóa từ vùng chợ Đại - Cống Thần thuộc Sơn Nam Hạ đến chợ Dừa ngoài cửa ô Thịnh Quang; đồng thời nối với sông Kim Ngưu chảy về phía đông, qua xóm Bến làng Hoàng Mai rồi ra sông Hồng, tạo nên hệ thống ao hồ, đầm nước phong phú.
Sử cũ nhiều lần nhắc tới đầm Thịnh Liệt (còn gọi là đầm Đại) trong những năm cạn nước. Điều đó cho thấy đầm Đại giữ vị trí quan trọng đối với sản xuất nông nghiệp của cả vùng, đồng thời còn mang ý nghĩa tâm linh không chỉ với cư dân địa phương mà cả với triều đình.
Vùng Sét, đặc biệt khu vực Giáp Nhất, nằm trên tuyến Thiên lý hay Đường Cái Quan (nay là Quốc lộ 1), trục giao thông Bắc - Nam quan trọng nhất trong nhiều thế kỷ.
Thuở đầu, làng Sét có một ngôi đình chung đặt tại Giáp Bát, thờ Thành hoàng là thần Tam Lang, cùng một ngôi chùa chung ở Giáp Lục. Khi các giáp tách thành những làng riêng, mỗi làng đều dựng đình riêng, vẫn thờ thần Tam Lang và phối thờ thêm các vị thần của làng mình. Chẳng hạn, Giáp Lục đưa Nguyễn Chính - vị tổ nghề - vào phối thờ và tôn làm Thành hoàng; Giáp Nhị thờ Lão Tử; Giáp Tứ thờ Ngũ vị thần cùng Tam Lang; Giáp Nhất thờ Ngũ vị thần và Hắc Y tướng quân; Giáp Thất thờ Ngũ vị thần. Riêng Giáp Bát có khoảng hai phần ba dân theo Công giáo, có nhà thờ riêng, còn một phần ba vẫn theo tín ngưỡng thờ thần, thờ Phật.
Hằng năm, từ ngày 13 đến ngày 16 tháng Hai âm lịch, các làng trong vùng Thịnh Liệt cùng mở hội. Các đoàn rước tập trung về chùa Sét, dân gian quen gọi là chùa Bà Chúa, để tưởng nhớ công lao tu bổ chùa của hai bà chúa họ Lê và họ Đặng.
Trước kia, khi Thịnh Liệt còn đủ chín giáp, lễ hội "rước chạ" được tổ chức rất quy củ. Tất cả đều tập trung tại Nghè bên Giáp Ngũ và mỗi giáp đảm nhận một phần việc riêng. Giáp Nhất làm trưởng, có quyền đánh trống mở cửa đình và điều hành nghi lễ; Giáp Cửu chuẩn bị kiệu; Giáp Bát lo cờ quạt, khiêng trống; các giáp còn lại phụ trách các phần việc tế lễ theo lệ đã định.
Mỗi làng trong vùng đều mang một nét đặc sắc riêng. Giáp Nhị nổi tiếng về truyền thống khoa bảng; Giáp Lục - tức làng Sét - phát triển nghề dát bạc quỳ, gắn với chợ Sét và chùa Sét; còn Giáp Nhất là nơi buôn bán sầm uất trên tuyến đường Thiên lý.
Không chỉ giàu truyền thống thương mại, làng Sét còn là vùng đất hiếu học, quê hương của nhiều danh nhân như Bùi Xương Trạch, Bùi Vịnh, Bùi Bỉnh Quân, Nguyễn Xân và Nguyễn Chính...
Ngày nay, nhiều dấu tích của làng Sét xưa đã đổi khác. Nhưng chỉ cần lần theo tên đất, tên làng, những ngôi đình, ngôi chùa hay những câu chuyện còn lưu truyền trong dân gian, vẫn có thể hình dung nơi đây từng là một vùng quê trù phú ở cửa ngõ phía Nam kinh thành Thăng Long. Một mảnh đất không chỉ lưu giữ ký ức của riêng mình, mà còn góp thêm một phần vào lịch sử hình thành và phát triển của Thăng Long - Hà Nội.
