Sắp xếp có chủ đích: Ghế của ông Trump được cố tình kê đệm thấp hơn để có lẽ "hạ thấp" chiều cao, ngầm xác lập vị thế chủ nhà cao hơn khách. Trong ngoại giao cấp cao, mọi chi tiết (từ cái ly, chỗ ngồi) đều có thể được tính toán tỉ mỉ. Việc Trung Quốc có ý đồ "lấy thế" là hoàn toàn có thể xảy ra. Tuy nhiên, việc gán ghép dáng ngồi mặc định của ông Trump thành chữ "Nhân" khép nép thì mang đậm tính tự huyễn hoặc và suy diễn văn hóa hơn là một thực tế chính trị. Đôi khi, một dáng ngồi đơn giản chỉ vì... người ta quen ngồi như thế!
Trong tâm thức dân Việt mình, thành ngữ "Thâm như Tàu" vốn dĩ mang một hàm ý kép. Chữ "thâm" ấy, ở một góc nhìn văn hóa, là sự thâm thúy, sâu sắc của một nền văn minh lâu đời. Nhưng thực tế và phổ biến hơn trong đời sống xã hội nó lại nghiêng về sự nham hiểm, khó lường, kiểu nhân vật "bằng mặt không bằng lòng" hay những kẻ ngụy quân tử. Tuy nhiên, nếu đặt hiện tượng này dưới cái nhìn của lịch sử và văn hóa, cái sự "thâm" ấy không phải là đặc tính bẩm sinh của người Trung Hoa, mà là kết quả của một quá trình thích nghi nghiệt ngã với một môi trường chính trị, xã hội khốc liệt kéo dài suốt hàng ngàn năm lịch sử của họ.
Để hiểu được gốc rễ của lối ứng xử này, trước hết phải nhìn vào công thức vận hành quyền lực của các triều đại phong kiến Trung Hoa, vốn được tóm gọn trong bốn chữ: "Ngoại Nho Nội Pháp". Ở bề nổi, giai cấp thống trị luôn dùng cái vỏ bọc Nho giáo để đề cao các giá trị đạo đức, nhân nghĩa, lễ trí tín, tạo ra một bộ mặt chính nghĩa hoàn hảo nhằm thu phục lòng người. Thế nhưng ở bề sâu, cốt lõi để giữ vững ngai vàng lại là tư tưởng Pháp gia của Hàn Phi Tử , nơi quyền lực vận hành bằng mưu mô, sự thao túng, thưởng phạt tàn nhẫn và nguyên tắc bảo mật thông tin tuyệt đối. Một bậc đế vương thực thụ là kẻ không bao giờ được phép để lộ ý định thật của mình. Sự cài cắm tinh vi giữa một đằng là lời nói hoa mỹ, một đằng là hành động thực dụng đã tạo ra một lối sống hai mặt sâu sắc. Những ai quen tư duy theo lối duy lý, minh bạch kiểu phương Tây khi bước vào thế giới này rất dễ bị lạc lối trong những ma trận tư duy tầng tầng lớp lớp.
Bi kịch đó không chỉ diễn ra ở chốn cung đình. Trung Quốc vốn là mảnh đất của những cuộc cát cứ, chiến tranh và thanh trừng nội bộ khốc liệt bậc nhất thế giới. Trong một bối cảnh mà "nay là hoàng đế, mai đã là tội nhân", việc bộc lộ thẳng thắn suy nghĩ cá nhân chẳng khác nào một hành vi tự sát. Muốn giữ được cái đầu trên vai, từ bậc đại thần cho đến người dân thường đều phải tự rèn luyện cho mình kỹ năng "Thành phủ thâm trầm", tức là giữ suy nghĩ kín kẽ như thành sâu tường cao, và đạt đến cảnh giới "Hỷ nộ bất hình ư sắc", tức là vui buồn tuyệt đối không lộ ra mặt. Sự thâm trầm ấy, suy cho cùng, là một vết sẹo sinh tồn được mài giũa qua áp lực của những thăng trầm lịch sử.
Khi mưu lược quân sự và tư duy sinh tồn thẩm thấu vào đời sống, nó định hình nên một nền văn hóa giao tiếp có "ngữ cảnh cao" ở mức cực đoan. Người ta hiếm khi nói thẳng, nói hết vào bản chất vấn đề. Ý nghĩa thực sự của một câu nói không nằm ở lớp nghĩa hiển ngôn của từ ngữ, mà ẩn sau tông giọng, cử chỉ, địa vị và cả những khoảng lặng không được nói ra. Đây cũng là quốc gia hiếm hoi mà các cuốn binh thư như Tôn Tử Binh Pháp lại trở thành sách gối đầu giường của mọi tầng lớp, từ người buôn bán nhỏ cho đến kẻ làm chính trị. Khi triết lý quân sự đã ngấm vào máu, những hành vi như giấu kín ý đồ, tạo nghi binh, hay thậm chí là "ném đá giấu tay" lại được xã hội nhìn nhận như biểu hiện của sự mưu trí, khôn ngoan, chứ không hẳn là một vết nhơ về đạo đức.
Ở góc độ đời sống thường nhật, xã hội Nho giáo luôn coi "Hòa" là giá trị tối cao. Để giữ được thể diện và sự yên ổn, con người bắt buộc phải vận hành theo cơ chế "hòa hợp bề mặt". Người Việt mình hay gọi đó là sự "thảo mai", nhưng trong hệ giá trị cũ, đó lại là biểu hiện của người có giáo dục, biết giữ "Lễ". Việc nói thẳng những suy nghĩ tiêu cực bị xem là ích kỷ và thô lỗ.
Hơn nữa, lối sống này còn có gốc rễ sâu xa, người dân Trung Hoa phải thường sống gắn bó cả đời với một cộng đồng cố định trong một không gian sinh tồn chật hẹp. Trong một cái làng mà ai cũng biết ai, việc nói thật một cách trần trụi sẽ tự tay đập vỡ các mối quan hệ sinh kế. Vì vậy, những lời nói đẹp lòng nhau chính là chiếc mặt nạ bảo hộ cần thiết, giúp ai cũng có đường lui và giữ cho cấu trúc xã hội không bị nổ tung vì các xung đột cá nhân. Trong thời đại toàn cầu hóa, sự hai mặt này thường khiến các doanh nghiệp phương Tây bị sốc khi thấy đối tác cứ gật đầu vâng dạ nhưng thực tế lại không hợp tác, bởi họ không hiểu rằng đó chỉ là sự va chạm giữa hai hệ thống giao tiếp hoàn toàn khác nhau.
Tuy nhiên, mặt trái của chiếc mặt nạ này là xu hướng "đạo đức hóa" mọi lợi ích. Khi các mối quan hệ xã hội, kinh tế hay quyền lực không được sòng phẳng bằng luật pháp mà lại bị ép phải che đậy bằng cái mác "tình nghĩa", "lòng trung thành", con người ta bắt buộc phải tìm đến sự ngụy biện và giả trá.
Đến đây, ranh giới giữa sự "sâu sắc" và "thâm sâu" mới hiện ra rõ rệt nhất. Một người sâu sắc là người thấu hiểu lòng người để bao dung, biết quan sát để điều chỉnh hành vi nhằm tạo ra sự an toàn, dễ chịu cho đối phương. Ngược lại, một kẻ thâm sâu lại "đọc vị" người khác để nắm thóp và kiểm soát, họ dò tìm điểm yếu cảm xúc của đối phương để mưu lợi hoặc né tránh rủi ro cho riêng mình. Có lẽ vì thế mà trong tâm thức người Việt, chữ "thâm" của người Tàu không đơn thuần là sự uyên thâm của trí tuệ, mà luôn phảng phất một sắc thái tối tăm, hiểm góc của những mưu toan giấu kín.
Nói về nó, chữ Thâm là để ta biết và để ta hiểu sâu họ hơn, người Trung Quốc.
