Qua rồi mới biết

 

 

Ảnh do ChatGPT tạo

Lẽ đời thường đơn giản hơn ta tưởng: khi ta lệ thuộc, người ta dễ thương ta hơn; khi ta độc lập, người ta lại dễ khó chịu. Không hẳn vì họ xấu, mà vì rất ít người quen yêu một kẻ không cần mình.

Từ đó mới hiểu, có những điều chỉ khi sống lâu, đi đủ xa, ta mới ngộ ra hết cái tưởng nhỏ mà hóa ra rất lớn.

Dựa dẫm, nghe thì có vẻ nhẹ nhàng, nhưng thực chất là tự đặt mình vào thế thấp. Khi đã quen dựa, thì cũng phải chấp nhận có ngày bị dẫm do không phải vì người ta ác, mà vì mình đã trao cho họ quyền đứng cao hơn.

Xin xỏ cũng vậy. Đã xin, tức là tự đưa mũi mình ra trước. Mà mũi đã đưa ra, thì sớm muộn cũng có người xỏ vào để dắt đi. Khi ấy, khó trách ai, vì sợi dây không phải do người khác buộc, mà do mình tự nhận.

Nhờ vả là chuyện con người với nhau, không xấu. Nhưng nhờ tức là mang nợ. Nợ ân tình không có lãi suất rõ ràng, nhưng đến lúc trả, thường không cho mình quyền lựa chọn. Có khi chỉ là một cái vả nhẹ, có khi là cả sự nhún nhường kéo dài.

Hiểu ra những điều ấy, không phải để sống lạnh lùng, mà để biết tự đứng vững.

Đứng được rồi, thì giúp hay nhờ đều thong dong.

Chưa đứng được, thì im lặng mà đi tiếp còn hơn cúi đầu quá sớm.

Nói cho cùng, tự do lớn nhất của một con người là không phải xin, không phải dựa và cũng không phải cúi đầu mà là Tự do và Độc lập phải không các bạn.

 

Nếp nhà

Còn có thể viết thêm, nhưng thấy thế là đủ, nên dừng bút đăng bài vậy.

 

 Ảnh nhờ Gemini tạo hộ

  

Đó là một nếp nhà mà tôi vẫn thầm ngưỡng mộ: một gia đình trí thức mang cốt cách “tư sản cũ”, kín đáo và điềm đạm, tuyệt nhiên không phô trương. Trong căn phòng khách trần cao, những bộ đồ gỗ gụ đã lên nước bóng loáng theo năm tháng. Mùi hương trầm thoang thoảng quyện cùng hương trà sen sớm. Chỉ cần bước vào đó thôi, người ta đã hiểu: cái “có học” ở đây không đo bằng bằng cấp, mà hiện hữu trong từng nếp ăn, nếp ở.

Trong nếp nhà ấy, việc thờ phụng tổ tiên là một sợi dây tâm linh bền bỉ, lặng lẽ mà sâu xa. Tôi từng lặng người khi thấy người cha già, tóc đã bạc trắng, vẫn cẩn trọng dùng chiếc khăn lụa mềm lau từng chân nến đồng trước ngày giỗ. Với ông, lòng biết ơn và sự tưởng nhớ tổ tiên không nằm ở những lời nói lớn, mà được thể hiện bằng những việc làm cụ thể, đều đặn mỗi ngày. Gia đình ấy không cần rao giảng về đạo đức, bởi chỉ riêng hình ảnh người con trai cung kính bưng chén trà bằng hai tay mời mẹ đã là một bài học trọn vẹn về lòng nhân ái và tinh thần hiếu kính.

Sự kỳ công của nếp nhà ấy thể hiện rõ nhất trong những dịp giỗ, Tết. Trên gian thờ nghi ngút khói hương, mâm cỗ dâng cúng luôn là sự hội tụ của tinh hoa và lòng thành. Hoa, đăng, quả, thực theo đúng mùa nào thức ấy; còn các món cúng thì bao giờ cũng phải có bát măng, bóng, miến... là những món truyền thống từ hồi các Cụ không thể thiếu. Những món khác, nếu có thêm, thường là do các cô con gái, con dâu mang về, như một cách đưa hương vị của thời mới hòa vào nếp cũ, mà không làm vỡ đi sự trang nghiêm vốn có.

Nhưng có lẽ, vẻ đẹp bền bỉ nhất lại nằm ở những bữa cơm tối thường ngày. Sau một ngày làm việc, cả nhà xúm xít nấu nướng, chuyện trò. Không cần cao lương mỹ vị, đôi khi chỉ là đĩa rau muống luộc xanh, bát nước rau đánh sấu trong hay đĩa ba chỉ rang cháy cạnh, bát nước mắm vắt chanh, vài lát ớt đỏ cắt vát, bát cà muối vàng chưa ăn đã thấy giòn... Những bữa cơm ấy nuôi dưỡng con người không chỉ bằng thức ăn, mà bằng sự gắn kết và cảm giác được thuộc về.

Trong không gian ấy, sự thân thương diễn ra một cách tự nhiên. Khi một thành viên gặp khó khăn, thay vì lời trách móc, cả nhà lại ngồi bên mâm cơm. Người mẹ thong thả gắp miếng ngon nhất đặt vào bát con. Chính sự bao bọc lặng lẽ ấy giúp mỗi người bước ra đời với một tâm thế vững chãi, không dễ chao đảo trước những xô bồ ngoài xã hội, bởi họ hiểu rằng mình mang theo một danh dự gia đình cần được gìn giữ.

Mỗi dịp lễ Tết, ngôi biệt thự cũ lại rộn ràng tiếng người. Nhìn những đứa trẻ Gen Z hôm nay vẫn hăng hái cùng mẹ học cách tước măng, tẩy bóng, tôi chợt nhận ra: văn hóa cộng đồng không phải điều gì xa xôi. Nó chính là những “mạch nước ngầm” chảy từ những nếp nhà như thế, len lỏi qua từng con phố, bồi đắp nên linh hồn của cả một thành phố.

Khi một gia đình giữ được “nếp”, xã hội sẽ giữ được “gốc”. Và khuôn viên kia, vẻ đẹp của lòng hiếu nghĩa và sự tử tế vẫn đang âm thầm lan tỏa, nhắc nhở chúng ta rằng: giữa một cuộc đời nhiều biến động, chỉ có tình thâm và những giá trị truyền thống mới là điều ở lại sau cùng.

 

Mồng Hai mới là ngày Tết.

 

Nhờ ChatGPT tạo theo dòng tranh Hàng Trống

 

Nói thật, với tôi, mồng Hai mới là ngày Tết.

Những hôm trước Tết thì bận. Bận một cách quen rồi, năm nào cũng thế. Dọn dẹp, sắm sửa, lo nồi bánh, lo hương khói.

Đến mồng Một, Tết đã vào nhà, nhưng lại là Tết của lễ nghĩa. Mặc áo quần chỉnh tề, thắp hương, đi chúc Tết họ hàng, bề trên. Gặp nhau, hỏi han vài câu quen thuộc, cười nói cho phải phép. Không khó chịu gì, nhưng cũng chả thấy thảnh thơi.

Sáng mồng Hai thì khác. Không ai gọi, không ai giục. Thức dậy muộn hơn một chút cũng chả sao. Ngoài phố an, trong nhà cũng yên. Cái An ấy, người còn đi làm khó mà có được.

Tôi pha ấm trà. Không cầu kỳ gì. Trà quen uống, ấm quen tay. Ngồi nhấp từng ngụm nhỏ, hưởng hương, vị, sắc tự nhiên thấy nhẹ người. Lúc ấy mới thấy mình thật sự đang ở trong Tết, chứ không phải đang “làm Tết”.

Bữa cơm mồng Hai bao giờ tôi cũng thích. Không còn mâm cao cỗ đầy để cúng, chỉ là bữa cơm nhà. Bánh chưng còn lại từ hôm trước, xắt ra ăn vẫn ngon. Miếng bánh dền, đỗ bùi, thịt mỡ béo mà không ngấy. Bát miến, miếng thịt gà, canh măng, canh bóng hâm lại, nước trong, vị vẫn thanh. Ăn chậm, không ai giục, không vội đứng lên.

Ăn xong, ngồi thêm. Uống tiếp chén trà. Nghĩ lan man. Nghĩ về năm cũ đã qua, về mấy người không còn ngồi chung mâm nữa. Cũng không buồn nhiều, chỉ là nhớ. Ở tuổi này, nhớ cũng là một cách sống.

Mai mồng Ba, hóa vàng tiễn các cụ. Xong là Tết vơi dần. Sau đó, ai thích đi đâu thì đi, thích vui kiểu gì thì vui. Nhưng với tôi, cái ngày đáng quý nhất vẫn là hôm nay. Một ngày không phải làm gì cho ai, cũng không phải gồng mình cho đúng vai vế.

Nghỉ hưu rồi mới thấy, cái hay nhất là được sống chậm lại. Ngồi uống trà mà không sốt ruột. Ăn bữa cơm mà không nghĩ đến việc khác. Thấy một ngày trôi qua yên ổn, thế là đủ.

Chỉ mong sao, mỗi người, dù còn bận hay đã nhàn, cũng có cho mình một ngày như thế. Không cần đúng mồng Hai. 

Chỉ cần một ngày thật sự thuộc về mình.

 

Bóng cây Đại Thụ và những pho tượng tự phong

 

Tranh nhờ ChatGPT tạo theo phong cách Hàng Trống

 

Chiều 29 Tết, ngồi bên chén trà quạnh quẽ, tôi chợt nghĩ lại một cảnh tượng đã vô tình chứng kiến và thấy lòng mình nặng xuống. 

Có những người đã bước sang dốc bên kia cuộc đời, đáng lẽ ở tuổi ấy tâm phải tĩnh như nước, thì lại đang hăng say dùng những lời lẽ chua cay nhất để mổ xẻ và hạ thấp các bậc tiền nhân trước người quen. 

Họ nhân danh cái nhìn khách quan, nhân danh sự tiến bộ, để phán xét những người đã khuất như thể mình là những bậc thánh nhân không tì vết.

Nhìn cách họ hằn học với quá khứ, tôi chợt thấy xót xa. Người phương Đông có một đạo lý rất giản dị mà cũng rất nặng nề, đó là uống nước nhớ nguồn. 

Thế nhưng, dường như có một bộ phận người chớm hưu đang mắc vào cái bẫy của sự ngạo mạn. Khi không còn bận rộn với công danh, họ bắt đầu tự đúc cho mình pho tượng hoàn mỹ, rồi từ trên cái bệ cao tự phong ấy, họ nhìn xuống lịch sử bằng ánh mắt đầy định kiến và khắt khe.

 Lịch sử, dù là lịch sử chung hay gia sử của mỗi dòng họ, vốn là một dòng chảy liên tục, không phải những mảnh ghép rời rạc để ta thích thì nhấc lên soi mói, không thích thì đạp đổ. 

Tiền nhân là những người đã đi qua một thời đại đầy giới hạn, thiếu thốn và cả những bi kịch mà chúng ta hôm nay khó lòng tưởng tượng nổi. Họ chính là những bộ rễ sần sùi, đen đúa, đã bám chặt vào lòng đất để giữ cho cái cây của hiện tại có thể đứng vững trước gió mưa.

Những gì ta gọi là sai lầm hay lạc hậu của họ, thực chất là cái giá phải trả để mở đường. Phán xét tiền nhân bằng cảm tính chủ quan hay hệ quy chiếu tiện nghi của hiện tại chẳng khác nào đứng dưới ánh đèn điện rực rỡ rồi chê cười người xưa thắp nến trong đêm thâu. 

Người ta quên rằng, nếu không có những ngọn nến le lói ấy dẫn đường qua bão tố, thì chưa chắc đã có ngày hôm nay để ngồi đây mà phân định đúng sai.

Sự hằn học hay trả thù với quá khứ không chứng minh bạn là người thông tuệ. Trái lại, nó chỉ phơi bày một cái Tôi quá lớn trong khi sự thấu cảm lại quá mỏng.

Người thực sự trưởng thành và có văn hóa, giáo dục sẽ hiểu rằng, mọi vĩ nhân đều bị giới hạn bởi thời đại của họ. 

Thay vì biết ơn bóng mát của cây đại thụ, những pho tượng tự phong lại chỉ chăm chăm soi vào vài vết sẹo trên thân cây, vài chiếc lá héo úa dưới gốc để phủ nhận toàn bộ công lao che chở. Đó không phải là tư duy phản biện, mà là sự vô ơn được bọc trong lớp vỏ "tri thức".

Văn hóa làm người, suy cho cùng, không nằm ở việc ta đứng ở vị trí nào, mà nằm ở cách ta đối đãi với quá khứ. 

Một người không biết kính trọng tiền nhân, liệu có đủ tư cách để làm gương cho hậu thế. Và vài mươi năm nữa, khi chính chúng ta trở thành tiền nhân trong mắt lớp trẻ (dù hiện tại đang cưu mang, hỗ trợ...), liệu ta có muốn bị phán xét bằng sự chua cay như cách ta đang làm hôm nay.

Cuối năm rồi, hãy để sự ngạo mạn trôi đi theo năm cũ.

Hãy lùi lại một bước, nghiêng mình trước những bóng cây đại thụ đã ngã xuống để chúng ta có được khoảng trời xanh hôm nay. 

Bởi lẽ, chúng ta không phải là những vị phán quan của lịch sử. Chúng ta chỉ là những kẻ đang mang nợ lịch sử mà thôi.