Bài viết có sự biên tập của AI
Ảnh sưu tầm trên net
Từ lâu, tôi vẫn chú ý đến chữ "Kẻ" trong những tên gọi quen thuộc của vùng đất Thăng Long – Hà Nội xưa. Một tiếng gọi tưởng như bình dị, đôi khi chỉ còn thấp thoáng trong ký ức người cũ, nhưng lại gợi ra nhiều điều về lịch sử và đời sống văn hóa của người Việt ta.
Cũng may, thời đại internet, đặc biệt là sự hỗ trợ của AI, đã giúp việc tìm kiếm, tra cứu và tiếp cận những nguồn tư liệu xưa trở nên thuận tiện hơn. Từ một mối quan tâm ban đầu, tôi có dịp lần theo những tên làng, những trang thư tịch và cả những ghi chép của người phương Tây về Đàng Ngoài, để hiểu thêm về một tiếng gọi đã từng gắn bó với bao thế hệ người Việt.
Nhắc đến chữ "Kẻ", nhiều người thường nghĩ ngay đến "Kẻ Chợ" – tên gọi dân gian của Thăng Long xưa. Đó là cách gọi một chốn đô hội đông vui, nơi người từ khắp các miền quê mang sản vật, hàng hóa đến buôn bán, giao lưu. Nhưng Kẻ Chợ không phải là một trường hợp riêng biệt. Trong không gian văn hóa Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, chữ Kẻ từng xuất hiện trong rất nhiều tên làng, tên vùng cư trú.
Kẻ Vẽ, Kẻ Bưởi, Kẻ Vòng, Kẻ Láng, Kẻ Mơ... Những cái tên nghe mộc mạc, gần gũi ấy dường như mang theo cả hơi thở của một thời làng xã, khi mỗi vùng quê có một tên gọi riêng, gắn với cộng đồng cư dân và những sinh hoạt thường ngày.
Về nguồn gốc chữ "Kẻ", đến nay vẫn còn những cách lý giải khác nhau. Một số nhà nghiên cứu xem đây là thành tố địa danh cổ, có liên hệ với lớp ngôn ngữ Việt – Mường, thường được dùng để chỉ nơi cư trú hoặc cộng đồng dân cư. Cũng có những giả thuyết khác được đưa ra từ việc đối chiếu thư tịch cổ, âm đọc và các địa danh còn lưu lại.
Điều đáng chú ý là chữ Kẻ không chỉ tồn tại trong lời ăn tiếng nói dân gian. Nó còn được tìm thấy trong một số văn bản, tư liệu cổ và ghi chép của người nước ngoài khi đến Đàng Ngoài. Những nguồn tư liệu ấy, dù cần được khảo cứu và đối chiếu cẩn trọng (của các chuyên gia, nhà nghiên cứu), cũng cho thấy đây không đơn thuần là một cách gọi mới xuất hiện trong ký ức của các thế hệ gần đây.
Ở vùng Thăng Long xưa, dấu tích của những tên gọi ấy vẫn còn gợi nhiều liên tưởng.
Kẻ Vẽ gắn với làng Đông Ngạc, một vùng quê nổi tiếng về truyền thống học hành, khoa bảng. Kẻ Bưởi gợi nhớ một vùng đất rộng lớn ven Hồ Tây, nơi có những làng nghề làm giấy truyền thống. Kẻ Vòng gắn với thức quà cốm nổi tiếng mỗi độ thu về. Kẻ Láng gợi đến những luống rau xanh, những mùi thơm dân dã đã đi vào đời sống Hà Nội. Còn Kẻ Mơ gợi nhớ một vùng làng cổ phía nam kinh thành, với những nghề nghiệp và sinh hoạt riêng của cư dân ven đô.
Không phải mọi tên Kẻ đều tương ứng với một địa danh hành chính ngày nay. Có tên gọi chỉ một làng, có tên lại bao trùm cả một vùng gồm nhiều làng nhỏ. Qua thời gian, ranh giới và tên gọi cũng thay đổi, khiến việc tìm lại địa danh xưa đôi khi không đơn giản.
Rời Thăng Long, đi về phía Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, ta lại bắt gặp những địa danh mang thành tố Kẻ. Những tên gọi như Kẻ Rú, Kẻ Đọng, Kẻ Vạn, Kẻ Trào... gợi ra một không gian cư trú rộng lớn hơn, nơi mỗi vùng đất có lịch sử hình thành và cách gọi tên riêng. Sự phân bố ấy cho thấy chữ Kẻ không chỉ gắn với một kinh đô hay một khu vực địa lý nhất định, mà thuộc về một lớp địa danh dân gian đã từng hiện diện ở nhiều miền quê.
Có lẽ điều đáng suy ngẫm nhất không nằm ở việc chữ Kẻ bắt nguồn chính xác từ đâu, hay tên gọi nào đã xuất hiện trước, mà ở chỗ những tiếng gọi bình dị ấy đã lưu giữ được một phần ký ức của cộng đồng.
Ngày trước, người ta gọi tên làng bằng tiếng nói của mình, bằng những gì gần gũi với cuộc sống. Đó có thể là tên đất, tên vùng, tên một cộng đồng cư dân hay một cách gọi đã quen thuộc qua nhiều đời. Về sau, khi hệ thống hành chính và văn tự phát triển, nhiều tên Nôm được sử dụng song song hoặc thay thế bằng những tên chữ Hán – Việt. Nhưng trong lời ăn tiếng nói, những tên gọi cũ vẫn có sức sống riêng, đôi khi tồn tại lâu hơn cả những tên gọi chính thức.
Ngày nay, nhiều làng cổ đã hòa vào phố thị. Những lũy tre, con đường đất, bến nước hay những phiên chợ quê dần nhường chỗ cho nhà cửa và phố xá. Tên làng cũng thay đổi theo những lần điều chỉnh địa giới hành chính. Có những tiếng gọi tưởng đã mất đi, nhưng vẫn còn được nhắc lại trong câu chuyện của người cao tuổi, trong tên một món ăn, một nghề thủ công hay một câu ca dao cũ.
Tìm hiểu chữ Kẻ, vì thế, không chỉ là tìm hiểu một thành tố trong địa danh. Đó còn là dịp nhìn lại cách cha ông gọi tên nơi mình sinh sống, cách những cộng đồng làng xã hình thành và lưu giữ bản sắc qua bao biến thiên lịch sử.
Kẻ Chợ của Thăng Long hôm nay có thể chỉ còn là một tên gọi gợi nhớ. Những Kẻ Vẽ, Kẻ Bưởi, Kẻ Vòng, Kẻ Láng, Kẻ Mơ cũng đã mang dáng dấp khác xưa. Nhưng đằng sau mỗi tiếng gọi vẫn là một miền ký ức, một phần đời sống đã góp vào diện mạo văn hóa của đất nước.
Có những điều trong quá khứ không còn hiện diện bằng hình hài cụ thể, nhưng vẫn âm thầm ở lại trong tiếng nói của con người. Chữ Kẻ có lẽ là một trong những dấu tích như thế.
***
