Mồng Hai mới là ngày Tết.

 

Nhờ ChatGPT tạo theo dòng tranh Hàng Trống

 

Nói thật, với tôi, mồng Hai mới là ngày Tết.

Những hôm trước Tết thì bận. Bận một cách quen rồi, năm nào cũng thế. Dọn dẹp, sắm sửa, lo nồi bánh, lo hương khói.

Đến mồng Một, Tết đã vào nhà, nhưng lại là Tết của lễ nghĩa. Mặc áo quần chỉnh tề, thắp hương, đi chúc Tết họ hàng, bề trên. Gặp nhau, hỏi han vài câu quen thuộc, cười nói cho phải phép. Không khó chịu gì, nhưng cũng chả thấy thảnh thơi.

Sáng mồng Hai thì khác. Không ai gọi, không ai giục. Thức dậy muộn hơn một chút cũng chả sao. Ngoài phố an, trong nhà cũng yên. Cái An ấy, người còn đi làm khó mà có được.

Tôi pha ấm trà. Không cầu kỳ gì. Trà quen uống, ấm quen tay. Ngồi nhấp từng ngụm nhỏ, hưởng hương, vị, sắc tự nhiên thấy nhẹ người. Lúc ấy mới thấy mình thật sự đang ở trong Tết, chứ không phải đang “làm Tết”.

Bữa cơm mồng Hai bao giờ tôi cũng thích. Không còn mâm cao cỗ đầy để cúng, chỉ là bữa cơm nhà. Bánh chưng còn lại từ hôm trước, xắt ra ăn vẫn ngon. Miếng bánh dền, đỗ bùi, thịt mỡ béo mà không ngấy. Bát miến, miếng thịt gà, canh măng, canh bóng hâm lại, nước trong, vị vẫn thanh. Ăn chậm, không ai giục, không vội đứng lên.

Ăn xong, ngồi thêm. Uống tiếp chén trà. Nghĩ lan man. Nghĩ về năm cũ đã qua, về mấy người không còn ngồi chung mâm nữa. Cũng không buồn nhiều, chỉ là nhớ. Ở tuổi này, nhớ cũng là một cách sống.

Mai mồng Ba, hóa vàng tiễn các cụ. Xong là Tết vơi dần. Sau đó, ai thích đi đâu thì đi, thích vui kiểu gì thì vui. Nhưng với tôi, cái ngày đáng quý nhất vẫn là hôm nay. Một ngày không phải làm gì cho ai, cũng không phải gồng mình cho đúng vai vế.

Nghỉ hưu rồi mới thấy, cái hay nhất là được sống chậm lại. Ngồi uống trà mà không sốt ruột. Ăn bữa cơm mà không nghĩ đến việc khác. Thấy một ngày trôi qua yên ổn, thế là đủ.

Chỉ mong sao, mỗi người, dù còn bận hay đã nhàn, cũng có cho mình một ngày như thế. Không cần đúng mồng Hai. 

Chỉ cần một ngày thật sự thuộc về mình.

 

Bóng cây Đại Thụ và những pho tượng tự phong

 

Tranh nhờ ChatGPT tạo theo phong cách Hàng Trống

 

Chiều 29 Tết, ngồi bên chén trà quạnh quẽ, tôi chợt nghĩ lại một cảnh tượng đã vô tình chứng kiến và thấy lòng mình nặng xuống. 

Có những người đã bước sang dốc bên kia cuộc đời, đáng lẽ ở tuổi ấy tâm phải tĩnh như nước, thì lại đang hăng say dùng những lời lẽ chua cay nhất để mổ xẻ và hạ thấp các bậc tiền nhân trước người quen. 

Họ nhân danh cái nhìn khách quan, nhân danh sự tiến bộ, để phán xét những người đã khuất như thể mình là những bậc thánh nhân không tì vết.

Nhìn cách họ hằn học với quá khứ, tôi chợt thấy xót xa. Người phương Đông có một đạo lý rất giản dị mà cũng rất nặng nề, đó là uống nước nhớ nguồn. 

Thế nhưng, dường như có một bộ phận người chớm hưu đang mắc vào cái bẫy của sự ngạo mạn. Khi không còn bận rộn với công danh, họ bắt đầu tự đúc cho mình pho tượng hoàn mỹ, rồi từ trên cái bệ cao tự phong ấy, họ nhìn xuống lịch sử bằng ánh mắt đầy định kiến và khắt khe.

 Lịch sử, dù là lịch sử chung hay gia sử của mỗi dòng họ, vốn là một dòng chảy liên tục, không phải những mảnh ghép rời rạc để ta thích thì nhấc lên soi mói, không thích thì đạp đổ. 

Tiền nhân là những người đã đi qua một thời đại đầy giới hạn, thiếu thốn và cả những bi kịch mà chúng ta hôm nay khó lòng tưởng tượng nổi. Họ chính là những bộ rễ sần sùi, đen đúa, đã bám chặt vào lòng đất để giữ cho cái cây của hiện tại có thể đứng vững trước gió mưa.

Những gì ta gọi là sai lầm hay lạc hậu của họ, thực chất là cái giá phải trả để mở đường. Phán xét tiền nhân bằng cảm tính chủ quan hay hệ quy chiếu tiện nghi của hiện tại chẳng khác nào đứng dưới ánh đèn điện rực rỡ rồi chê cười người xưa thắp nến trong đêm thâu. 

Người ta quên rằng, nếu không có những ngọn nến le lói ấy dẫn đường qua bão tố, thì chưa chắc đã có ngày hôm nay để ngồi đây mà phân định đúng sai.

Sự hằn học hay trả thù với quá khứ không chứng minh bạn là người thông tuệ. Trái lại, nó chỉ phơi bày một cái Tôi quá lớn trong khi sự thấu cảm lại quá mỏng.

Người thực sự trưởng thành và có văn hóa, giáo dục sẽ hiểu rằng, mọi vĩ nhân đều bị giới hạn bởi thời đại của họ. 

Thay vì biết ơn bóng mát của cây đại thụ, những pho tượng tự phong lại chỉ chăm chăm soi vào vài vết sẹo trên thân cây, vài chiếc lá héo úa dưới gốc để phủ nhận toàn bộ công lao che chở. Đó không phải là tư duy phản biện, mà là sự vô ơn được bọc trong lớp vỏ "tri thức".

Văn hóa làm người, suy cho cùng, không nằm ở việc ta đứng ở vị trí nào, mà nằm ở cách ta đối đãi với quá khứ. 

Một người không biết kính trọng tiền nhân, liệu có đủ tư cách để làm gương cho hậu thế. Và vài mươi năm nữa, khi chính chúng ta trở thành tiền nhân trong mắt lớp trẻ (dù hiện tại đang cưu mang, hỗ trợ...), liệu ta có muốn bị phán xét bằng sự chua cay như cách ta đang làm hôm nay.

Cuối năm rồi, hãy để sự ngạo mạn trôi đi theo năm cũ.

Hãy lùi lại một bước, nghiêng mình trước những bóng cây đại thụ đã ngã xuống để chúng ta có được khoảng trời xanh hôm nay. 

Bởi lẽ, chúng ta không phải là những vị phán quan của lịch sử. Chúng ta chỉ là những kẻ đang mang nợ lịch sử mà thôi.

Cái Tôi Và Cái Chợ

Có sự đóng góp của ChatGPT

 

 

Tranh do ChatGPT tạo

 

Tôi quen nó trong một buổi cà phê vỉa hè, cũng lâu rồi, giờ nó lếch thếch ở nơi nào tôi cũng chả hay vì không thấy thấy nó chat. Người Croatia, tên Marko Vuković, tên nghe như cầu thủ bóng đá hạng hai nhưng mặt thì lúc nào cũng vênh như giáo sư kinh tế học.

Nó bảo:

– Tao sang Việt Nam xem kiếm tiền có dễ không.

Tôi bảo:

– Việc của mày liên quan gì đến tao?

Nó nhún vai:

– Tao gốc Do Thái nhưng đek nhận. Chỉ có điều ngoại ngữ tao tiếp thu hơi nhanh. Sang đây ba tháng, giờ tao ra quán nước bàn chuyện vi mô, vĩ mô như đúng rồi, mấy anh xe ôm tít lắm.

Tôi cười:

– Bố phét. Ở quán nước người ta bàn từ lãi suất đến số phận đội tuyển quốc gia, mày theo nổi à?

Nó hất tóc:

– Easy.

Tôi đặt cái bẫy rất nhân đạo:

– Tao đưa mày 50 nghìn. Lên chợ Ngã Tư Sở mua cái áo phông. Phải mặc cả gắt vào. Mua bằng tiền mày, nhưng nếu mọi thứ thuận lợi, không thiệt hại đến thân thể và tinh thần, tao đưa thêm 500 nghìn. Nếu ngược lại, mày phải kể hết những gì xảy ra.

Marko toét miệng:

– Deal.

Rồi nó phắn.

Sau này nó kể lại, ban đầu mọi thứ rất ổn. Nó đi bộ từ Đống Đa lên Ngã Tư Sở, vừa đi vừa lẩm bẩm mấy câu tiếng Việt tự học:

“Bao nhiêu tiền?”

“Đắt quá!”

“Giảm đi chị ơi!”

Đến cổng chợ, nó đứng khựng lại. Chợ không phải siêu thị. Chợ là một thứ sinh vật sống. Nó thở, nó ồn, nó chen lấn, nó có mùi của mồ hôi, vải vóc, thịt cá và tiếng rao.

Marko hít một hơi thật sâu. Nó bước vào như nhà thám hiểm bước vào rừng Amazon.

Quầy áo phông đầu tiên.

– Bao nhiêu tiền cái này?

– 120 nghìn.

Nó lập tức nhớ chiến lược mặc cả mà nó đọc trên mạng:

“Always offer half.”

– 60 nghìn!

Chị bán hàng nhìn nó từ đầu đến chân.

– Tây mà mặc cả ác vậy em?

Marko thấy tim hơi chùng xuống. Nhưng nó cố:

– Đắt quá. 70 thôi.

Chị cười mỉm.

– Thôi đi chỗ khác.

Và thế là Marko bị đá văng ra khỏi vòng đàm phán ngay hiệp một. Quầy thứ hai. Nó tự tin hơn, nói tiếng Việt tròn vành hơn:

– Chị ơi, cái này bao nhiêu?

– 100 nghìn.

– 50 nghìn!

Chị bán hàng tròn mắt:

– Em tưởng đây là chợ trời sao?

Mấy người xung quanh cười ồ. Một bà đứng cạnh góp vui:

– Tây mà trả giá như dân buôn đất.

Marko bắt đầu nhận ra: đây không chỉ là giao dịch thương mại. Đây là đấu trường danh dự. Nó cố thêm vài quầy nữa. Có nơi cười xòa, có nơi lắc đầu, có nơi bảo:

– Thôi em ơi, chị bán lỗ vốn rồi.

Cuối cùng, sau một giờ, nó mua được một cái áo với giá 75 nghìn. Không phải 50 nghìn như kỳ vọng. Nhưng nó kiệt sức tinh thần.

Trưa đó, tôi đang ngồi quán, ăn cơm thì cửa mở đánh “cạch”. Marko lếch thếch vào.

Áo phông mới mặc trên người, nhưng mặt và thân vặn vẹo như người vừa đi qua chiến trường. Nó chỉ vào tôi:

– Mày á… đểu. Mày đúng là dân Việt gốc… quá lưa manh!

Tôi bật cười:

– Sao? Bị chém à?

Nó ngồi phịch xuống.

– Không ai chém tao cả. Nhưng tao hiểu ra một chuyện.

Tôi rót cho nó cốc nước.Nó nói chậm lại:

– Ở Croatia, mặc cả là con số. Ở đây, mặc cả là tâm lý. Là đọc ánh mắt. Là biết lúc nào nên cười, lúc nào nên rút. Tao cứ nghĩ giỏi ngoại ngữ là đủ. Không. Văn hóa mới là thứ khó.

Tôi gật gù:

– Thế thân thể có thiệt hại không?

– Không.

– Tinh thần?

Nó im lặng ba giây.

– Có. Tao bị tổn thương cái tôi.

Tôi cười phá lên.

– Thế kể tiếp đi, tao nghe rồi sẽ đưa mày 500 nghìn, còn bữa này tao mời, được chứ.

Nó ngả lưng ra ghế:

– Tao lang thang thêm một vòng chợ. Thấy một bà cụ bán rau. Không mặc cả. Tao trả đúng giá. Bà cười với tao. Lúc đó tao hiểu: kiếm tiền ở Việt Nam có thể dễ. Nhưng để được người ta coi là “người của mình” thì khó hơn nhiều.

Tôi im một chút. Rồi đưa nó 500 nghìn.

– Vì mày không bị làm sao và vì mày học được bài học.

Marko cầm tiền, cười:

– Tao ở lại thêm một năm.

– Làm gì?

– Học mặc cả… và học làm người Việt.

Tôi nhìn cái áo nó mua may hơi lệch vai. Tôi nói:

– Lần sau tao nâng mức cược lên rồi mày đi chợ Đồng Xuân mua hàng nhé.

Nó tái mặt.

Câu chuyện kết thúc ở đó. Nhưng mỗi lần đi ngang Ngã Tư Sở, tôi vẫn nhớ tới thằng Marko, kẻ từng nghĩ ba tháng là đủ để hiểu một đất nước.

Ở Việt Nam, người ta có thể học tiếng nhanh. Nhưng để hiểu được cái cười trong lúc mặc cả  thì cần nhiều hơn ba tháng.

Cũng là câu chuyện cười thôi nhỉ?