Tranh do ChatGPT minh họa
Tiếp theo bài viết trước: https://tuanhuusac.blogspot.com/2026/02/quan-ly-o-thi-thoi-phap-thuoc-phan1-ha.html, hôm nay, mình xin tiếp tục với:
Sài Gòn
Trong con mắt người Pháp, Sài Gòn không phải “thủ đô”, mà là: Trung tâm kinh tế, tài chính, giao thương lớn nhất Đông Dương.
Nếu Hà Nội là nơi để Pháp phô diễn quyền lực và sự uy nghiêm, thì Sài Gòn trong mắt họ lại là một "động cơ tạo tiền" khổng lồ. Chiếm được từ sớm (1859) và xác lập vị thế là đất thuộc địa trực tiếp (Colonie), người Pháp đã không ngần ngại xóa bỏ những dấu vết cũ để vẽ lại một thành phố hoàn toàn mới.
Ở đây, Pháp chủ ý biến Sài Gòn thành một cảng biển quốc tế, một trung tâm tài chính – thương mại với ngân hàng, hãng buôn, bảo hiểm, làm đầu mối xuất nhập khẩu…
Vì vậy, Pháp tạo dựng hệ thống đường bàn cờ rất chuẩn; kênh rạch bị san lấp hoặc nắn thẳng để phục vụ hạ tầng giao thương…
Sài Gòn là thành phố để làm ăn, không phải để “đại diện quyền lực và văn minh” như Hà Nội. Nó gắn chặt với kinh tế tư bản.
Sài Gòn phải chạy, không phải đứng nghiêm.
Nguyên tắc quản lý của Pháp ở Sài Gòn là không chia cứng “Pháp – Việt” như Hà Nội mà người Việt, Hoa, Ấn cùng chen vào không gian kinh tế.
Bộ máy quản lý được dựng theo: Thị trưởng là người Pháp, nhưng nhiều quyết định gắn với giới thương nhân. Tư sản Hoa – Việt có vai trò thực tế.
Cho nên, Sài Gòn có không gian thương lượng, dù vẫn là thuộc địa.
Nên ta thấy, thời Pháp thuộc, nếu Hà Nội là đầu não cai trị, thì Sài Gòn là động cơ tạo tiền.
Đặc trưng quản lý ở đây là quản lý bằng lợi ích kinh tế như nới lỏng hơn trong sinh hoạt, ít nghi lễ, ít kiểm soát đời sống văn hóa; mà nó quan tâm nhiều đến: thuế, cảng, giao thông, nhà kho…
Hệ quả này còn kéo dài đến hôm nay: Sài Gòn linh hoạt, thị trường tự điều chỉnh mạnh, quản lý thường chạy theo thực tế.
Đó không phải tính cách tự nhiên, mà là di sản của quản lý đô thị thời Pháp.
***
Hải Phòng
Trong cấu trúc Đông Dương của Pháp, Hải Phòng không phải trung tâm quyền lực chính trị (vai đó thuộc Hà Nội), mà là: Hải cảng chiến lược số một của Bắc Kỳ, điểm trung chuyển hàng hóa, binh lực, vật tư giữa: chính quốc Pháp, Bắc Kỳ và sâu hơn là Vân Nam (Trung Quốc).
Nói gọn, Hà Nội là “đầu não”, Hải Phòng là “phổi và dạ dày”. Mọi dòng chảy kinh tế – quân sự – hậu cần của Bắc Kỳ đều phải qua Hải Phòng.
Hải Phòng đô thị được sinh ra vì cảng, chứ không phải ngược lại.
Khác nhiều đô thị Việt truyền thống, Hải Phòng không phát triển từ làng cổ hay trung tâm văn hóa, mà được người Pháp “đặt lên bản đồ” trước, rồi mới xây dựng đô thị xoay quanh nó.
Những trục then chốt: Đường sắt Hải Phòng – Hà Nội – Lào Cai – Vân Nam; hệ thống đường bộ nối vùng đồng bằng Bắc Bộ; cảng nước sâu, sông Cấm được nạo vét, chỉnh dòng một cách có chủ đích
Chính điều đó khiến Hải Phòng mang dáng dấp của một đô thị công nghiệp – kỹ thuật, ít tính biểu tượng, ít phô trương nhưng rất thực dụng và hiệu quả.
Cung cách quản lý đô thị của Pháp áp dụng ở đây là kỹ trị, kỷ luật, phân khu rạch ròi. Đây là điểm rất “Pháp.
Họ quản lý theo chức năng, không theo cảm tính. Vì vậy, Hải Phòng được chia khá rõ: Khu cảng – kho bãi – công nghiệp, khu hành chính, khu dân cư người Âu và khu bản xứ cho nên ít chồng lấn, ít “ở chen trong sản xuất” như ta thấy về sau.
Hạ tầng được ưu tiên hơn hình thức. Người Pháp ở Hải Phòng làm cống rãnh, thoát nước, cầu tàu, bến bãi trước. Kiến trúc ở Hải Phòng không cầu kỳ như Hà Nội, nhưng: đường rộng, lưới phố thẳng, dễ kiểm soát, dễ vận hành.
Đó là một đô thị để làm việc, không phải để ngắm.
Vì là: cảng biển, đầu mối giao thương, điểm tiếp xúc quốc tế nên Hải Phòng mang tính kiểm soát cao: chặt về an ninh, rõ về hành chính, ít dung dưỡng sự tự phát.
Người Pháp có thể không yêu Hải Phòng theo nghĩa văn hóa, nhưng họ hiểu rất rõ Hải Phòng cần phải vận hành như thế nào.
Họ đặt đúng vai, dùng đúng công cụ và quản lý bằng tư duy hệ thống, không bằng cảm tính hay khẩu hiệu.
Chính điều đó làm Hải Phòng: không hoa mỹ, không “thủ đô” nhưng bền bỉ, lì đòn, và có cá tính rất riêng.
***
Nam Định
Trong cấu trúc Bắc Kỳ thời Pháp thuộc, Nam Định không phải trung tâm quyền lực như Hà Nội, cũng không phải cửa ngõ quốc tế như Hải Phòng. Vai trò mà người Pháp trao cho Nam Định rõ ràng và thực dụng hơn: trung tâm công nghiệp – sản xuất – lao động lớn nhất Bắc Kỳ, đặc biệt là công nghiệp dệt.
Nam Định được nhìn như nơi chuyển hóa nguyên liệu thành hàng hóa, nơi tập trung và quản lý lực lượng công nhân bản xứ, đồng thời là trụ cột công nghiệp nội địa để nuôi bộ máy thuộc địa.
Nếu Hà Nội là “đầu não”, Hải Phòng là “phổi”, thì Nam Định chính là “bàn tay” — nơi trực tiếp làm ra của cải.
Không hướng ra thế giới bằng đại dương như Hải Phòng, Nam Định hướng vào nội tại của đồng bằng. Dù có bờ biển, nhưng linh hồn công nghiệp của thành phố này lại đặt sâu trong đất liền. Nó thu gom sinh lực từ các tỉnh xung quanh như Thái Bình, Hà Nam, Ninh Bình để “nhào nặn” thành sản phẩm.
Chính vì vậy, với người Pháp, đây là vị trí lý tưởng cho công nghiệp: gần vùng nguyên liệu và lương thực, dân cư đông, dễ tuyển mộ lao động; có hệ thống sông ngòi nội địa kết nối với Hà Nội và Hải Phòng; đủ xa biển để tránh biến động quân sự, nhưng vẫn đủ gần các trục giao thông để vận chuyển hàng hóa.
Nói cách khác, Nam Định được chọn không vì đẹp, mà vì tiện và an toàn cho sản xuất dài hạn.
Cung cách quản lý đô thị tại đây được quản lý bằng nhà máy và lao động. Nếu Hà Nội vận hành bằng biểu tượng và hành chính, Hải Phòng bằng kỹ trị và an ninh, thì Nam Định vận hành bằng sản xuất và kỷ luật lao động.
Người Pháp không coi Nam Định là nơi để phô diễn văn minh. Họ xem đó là một không gian sản xuất khép kín, nơi đời sống đô thị xoay quanh nhà máy, ca kíp, tiền công và sự kiểm soát xã hội.
Đô thị phát triển quanh các khu công nghiệp, nhà máy và khu ở công nhân; phúc lợi, y tế, nhà ở và sinh hoạt đều được tổ chức nhằm phục vụ sự ổn định của lực lượng lao động, chứ không phải để tự do phát triển.
Đời sống công nhân được quản lý chặt chẽ để giảm xung đột, đình công và bất ổn.
Nên, Nam Định mang dáng dấp của một đô thị kỷ luật: ít linh hoạt hơn Sài Gòn, ít tính biểu tượng hơn Hà Nội, nhưng rất “đúng chức năng”.
Ở Nam Định thời Pháp thuộc, Thị trưởng không phải là biểu tượng quyền lực chính trị, mà là người vận hành một đô thị–nhà máy. Vai trò của ông ta gắn chặt với việc bảo đảm hạ tầng, trật tự và đời sống đô thị phục vụ cho sản xuất công nghiệp, đặc biệt là hệ thống nhà máy dệt. Thị trưởng quản lý không gian thành phố theo nhịp ca kíp, dòng lao động và yêu cầu của giới chủ, đô thị vì thế được tổ chức chặt chẽ, kỷ luật, hiệu quả và bền bỉ.
Người Pháp không lãng mạn hóa Nam Định, nhưng họ đầu tư một cách thực tế: hạ tầng phục vụ sản xuất, hệ thống kiểm soát lao động và một cấu trúc đô thị xoay quanh nhà máy. Chính điều đó khiến thành phố này không rực rỡ, không phô trương, nhưng lại trở thành nơi hình thành sớm tầng lớp công nhân đô thị, kéo theo những chuyển động xã hội rất sâu — dù ban đầu điều ấy không nằm trong ý đồ của họ.
Trong cấu trúc Bắc Kỳ thời Pháp thuộc, Nam Định không được giao vai trò đại diện hay cửa ngõ, mà là nơi sản xuất và quản lý lao động. Một đô thị không cần hào quang, nhưng phải vận hành bền bỉ để nuôi cả hệ thống.
Cấu trúc đô thị có thể là một vòng lặp kín, nhưng tính cách con người Thành Nam lại là một cánh cửa mở, thứ sức mạnh nội sinh mà không một kỷ luật thép nào có thể hoàn toàn đồng hóa.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét