Ít người trong chúng ta biết rằng, vào thời Pháp thuộc, Hà Nội đã sở hữu một hệ thống huy hiệu thành phố (thị huy) được thiết kế riêng biệt và công phu. Không chỉ đơn thuần là một con dấu hành chính, tấm thị huy này là một tư liệu lịch sử quý giá, ghi dấu nỗ lực của các nhà quy hoạch thời bấy giờ trong việc mã hóa linh hồn của vùng đất Thăng Long vào các quy chuẩn thẩm mỹ phương Tây.
Thời Pháp thuộc, Việt Nam chia thành 3 kỳ: Bắc Kỳ (Tonkin), Trung Kỳ (Annam) và Nam Kỳ (Cochinchine), với ranh giới hành chính thay đổi nhiều lần nhưng nhìn chung Bắc Kỳ là vùng đồng bằng sông Hồng và phía Bắc, Trung Kỳ là dải đất miền Trung kéo dài, còn Nam Kỳ là vùng đất từ Gia Định trở xuống (sau này chia thành các khu vực như Sài Gòn, Mỹ Tho, Vĩnh Long, Bát Xắc).
Dưới đây là những thông tin chi tiết về tấm "thị huy" này:
1. Nguồn gốc và Ý nghĩa
Vào thời Pháp thuộc, mỗi thành phố lớn ở Đông Dương (như Hà Nội, Hải Phòng, Sài Gòn) đều được chính quyền bảo hộ thiết kế một huy hiệu riêng theo phong cách heraldry (huy hiệu học) của Pháp.
Thị huy Hà Nội thời bấy giờ mang thông điệp về sự bảo hộ của Pháp đối với kinh đô cũ của Việt Nam.
Cấu trúc và Biểu tượng
Tấm thị huy của Hà Nội thường được chia làm các phần chính với những biểu tượng rất đặc trưng:
Bố cục trung tâm là một tấm khiên, phía trên là hình tòa thành kiểu phương Tây, bao quanh bởi hào quang mặt trời với những tia nắng lượn sóng. Đây là mô típ quen thuộc trong mỹ thuật Pháp, bắt nguồn từ hình tượng Sol Invictus (Mặt Trời bất khả chiến bại) trong thần thoại La Mã. Hai bên huy hiệu là cành sồi và cành ô liu, lần lượt tượng trưng cho sức mạnh, trí tuệ và hòa bình, sự thịnh vượng.
Phần trung tâm của thị huy gắn chặt với huyền sử và bản sắc Hà Nội: hai con rồng uốn khúc quay đầu vào nhau gợi nhắc tên gọi cũ Thăng Long, ở chính giữa là thanh gươm đặt ngược trên mặt sóng nước liên hệ đến truyền thuyết Hồ Hoàn Kiếm và câu chuyện vua Lê Lợi trả gươm cho rùa thần. Bên dưới tấm khiên là dải ruy băng khắc khẩu hiệu Latin “Dislecta Fortitudine Prospera”, có nghĩa là “Can đảm mang lại sự thịnh vượng mà chúng ta mong muốn”.
Hình ảnh con rồng: Chiếm vị trí trung tâm hoặc một phần lớn, tượng trưng cho tên gọi "Thăng Long" (Rồng bay lên). Tuy nhiên, rồng trong thị huy thường được vẽ theo nét lai tạp giữa rồng Á Đông và rồng phương Tây.
Thành lũy (Crown of Towers): Phía trên cùng của tấm khiên thường có hình vương miện tường thành (mural crown) – một quy chuẩn trong huy hiệu học phương Tây để chỉ định đây là đơn vị hành chính cấp thành phố.
Dòng chữ phương châm: Phía dưới cùng thường có dải băng ghi dòng chữ Latinh: "URBS ET NATIO" (Thành phố và Quốc gia).
Sự hiện diện trong đời sống
- Giấy tờ hành chính: Các công văn, con dấu của Đốc lý Hà Nội thời bấy giờ đều sử dụng hình ảnh này.
- Các nắp cống cũ hoặc cột đèn: Thời đó, người ta đúc thị huy lên cả các vật dụng hạ tầng đô thị.
- Thị huy được đắp nổi trên các trụ sở, cơ quan chính quyền hoặc các đơn vị được bảo trợ, phụ thuộc như trường học, thư viện, viện bảo tàng…
Bạn có thể tìm thấy dấu ấn của tấm thị huy này ở nhiều công trình kiến trúc Pháp cổ còn sót lại tại Hà Nội:
1. Trường THPT Trưng Vương (Số 26 Hàng Bài, Hoàn Kiếm). Đây là nơi lưu giữ tấm thị huy Hà Nội rõ nét và nguyên vẹn nhất. Bạn hãy quan sát trên phần trán tường (pediment) phía trên cao của tòa nhà chính (nhìn từ cổng Hàng Bài vào).
Tấm phù điêu được đắp nổi rất tinh xảo, thể hiện đầy đủ các thành phần: con rồng ở trung tâm, vương miện tường thành ở trên và những họa tiết trang trí xung quanh. Đây vốn là trường Nữ sinh Đồng Khánh thời Pháp, nên kiến trúc được chăm chút rất kỹ lưỡng.
2. Trụ sở UBND Thành phố Hà Nội (Số 79 Đinh Tiên Hoàng): Trên mặt tiền của tòa nhà này vẫn còn phù điêu tấm thị huy được tạc rất trang trọng.
Tòa nhà này vốn là Dinh Đốc lý Hà Nội (Mairie de Hanoi) thời Pháp thuộc. Vì đây từng là cơ quan đầu não hành chính của thành phố, nên tấm thị huy ở đây mang tính "chính thống" nhất, tượng trưng cho quyền lực của chính quyền đô thị thời bấy giờ.
Phù điêu thị huy nằm ở vị trí trang trọng trên mặt tiền tòa nhà, ngay phía dưới đồng hồ lớn. (nay có lẽ còn nhưng tôi chưa có dịp thưởng lãm và chụp ảnh để minh chứng ở đây).
3. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Số 1 Tràng Tiền)
Mặc dù tòa nhà này (vốn là Bảo tàng Louis Finot) mang phong cách kiến trúc Đông Dương đậm nét hơn, nhưng trong hệ thống hoa văn trang trí và các hiện vật lưu giữ, bạn vẫn có thể tìm thấy hình ảnh thị huy này trên các tài liệu hoặc một số chi tiết kim loại.
4. Các nắp cống và hạ tầng cũ (Khu vực quận Hoàn Kiếm)
Nếu chịu khó "quan sát dưới chân" khi đi dạo quanh các con phố cổ thời Pháp như Phan Đình Phùng, Trần Hưng Đạo hay Lý Thường Kiệt, đôi khi bạn vẫn có thể bắt gặp các nắp cống bằng gang đúc từ thời Pháp có in hình biểu tượng này (thường đã bị mòn theo thời gian).
Thị huy Hà Nội thời Pháp thuộc, với hình ảnh song long chầu gươm báu dưới vương miện tường thành, đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử của nó như một biểu tượng định danh cho một giai đoạn chuyển mình của Thủ đô.
Thời gian có thể làm mờ đi những nét chạm khắc trên đá hay những dòng chữ Latinh kiêu hãnh, nhưng không thể xóa nhòa sự hiện diện của một "linh hồn Hà Nội" bền bỉ.
Những mảnh ghép vàng son ấy, dù nằm trên trán tường cao sang hay dưới nắp cống khiêm nhường, vẫn lặng lẽ kể cho hậu thế về một Thăng Long biết tiếp nhận cái mới mà vẫn giữ trọn cốt cách riêng mình – một sự tự tại kiêu hãnh giữa dòng chảy không ngừng của lịch sử.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét