Tranh minh họa do ChatGPT tạo
Từ lâu, chúng ta vẫn thường nhìn về di sản văn minh Pháp tại Việt Nam qua lăng kính của những hoài niệm duy mỹ. Đó là bóng mát của những hàng cây sấu thẳng tắp, rợp bóng mát, là nét duyên dáng của những biệt thự hay sự sang trọng của những quảng trường, con đường lộng gió....
Gần đây, đọc nhiều tư liệu về thời kỳ này, tôi mới chợt nhận ra là chưa đúng, đủ vì nếu dừng lại ở đó là ta mới chỉ chạm tới lớp vỏ ngoài của một thực thể phức tạp hơn nhiều.
Nó thực chất là một cấu trúc hành chính - kỹ trị đầy toan tính. Văn minh Pháp không phải là một món quà được ban tặng; nó là một bộ máy được vận hành bởi lý trí của kỹ sư và ý chí của kẻ cai trị.
- Văn minh Quản trị một cách có kỹ thuật trong quy hoạch đô thị, tạo dựng hệ thống luật pháp và xây dựng hạ tầng như điện, nước, bệnh viện, vẽ bản đồ, lập sổ sách quản lý…
- Đưa Văn hóa –thẩm mỹ phương Tây vào đời sống xã hội như kiến trúc, hội họa, âm nhạc, nghệ thuật sống… Cái này đẹp làm người ta rung động.
- Áp dụng Văn minh Quyền lực trong cai trị, phân tầng và khai thác thuộc địa…
Văn minh Pháp ở Việt Nam không phải là một món quà, mà là một cấu trúc: có mặt sáng, mặt tối, và mặt bị giấu.
Đây là những nét chính, làm cơ sở để tôi đi vào cụ thể hơn, đó là Quản lý đô thị ở Hà Nội và một số đô thị tiêu biểu khác thời Pháp thuộc.
Ở Hà Nội, trước năm 1888, thành thị mang nặng truyền thống thời Lê - Nguyễn, phố phường ngoắt ngéo, nhà ống, ngõ hẹp ao hồ đan xen mà sự quản lý dựa vào lệ làng, hương ước…
Từ năm 1888 (khi Tổng thống Pháp ký sắc lệnh thành lập thành phố Hà Nội), Hà Nội trở thành nhượng địa, đặt dưới quyền cai trị trực tiếp của Pháp. Từ đây, việc quản lý đô thị chuyển sang mô hình hành chính – kỹ trị kiểu châu Âu với mô hình Đô thị để cai trị.
Hà Nội từ đây được xây dựng với mục đích là trung tâm chính trị – hành chính và là biểu tượng của Đông dương thuộc Pháp.
Pháp thành lập ở Hà Nội 1 cơ cấu hành chính mà đứng đầu là Đốc lý Hà Nội (Maire de Hanoi) là người Pháp, Hội đồng thành phố có người Việt nhưng vai trò rất hạn chế.
Quy hoạch, ngân sách, xây dựng đều do Pháp quyết.
Hà Nội không phải được quản lý để “phát triển cho dân”, mà là để: Dễ kiểm soát, dễ đàn áp, thuận tiện cho người Âu sinh sống…
Pháp quy hoạch không gian đô thị thành 3 vùng đô thị điển hình, đó là
- Khu phố Tây như Ba Đình, Tràng Tiền, Hai Bà Trưng, Hoàn Kiếm… với đường thẳng, rộng, có vỉa hè, biệt thự, dinh thự, công sở; cây xanh, cống thoát nước, điện nước đầy đủ
- Khu phố cổ (gồm Việt, Hoa, Ấn…) được giữ nguyên cấu trúc cũ là ngõ, phố nhỏ, đông đúc; Ít đầu tư hạ tầng. Nó được quy hoạch để là kiểm soát hơn là cải thiện.
- Khu quân sự, hành chính: Thành cũ bị phá gần hết để xây doanh trại, phủ toàn quyền, sở mật thám, nhà giam…
Pháp không ghi thành luật, nhưng nó thể hiện rất rõ trong không gian quy hoạch.
Về quản lý hạ tầng, Pháp làm rất bài bản, hiện đại nhưng có chọn lọc. Họ đưa vào áp dụng ở Hà Nội nhiều thứ rất “mới” lúc bấy giờ như bản đồ, số nhà, tên phố; điện, đèn đường, tàu điện; hệ thống nước sạch, rồi cống ngầm, rãnh thoát nước…
Nhưng khu Tây hưởng trọn mà khu phố cổ thì làm ít, làm chậm, hoặc không làm.
Nó rất khoa học, nhưng không công bằng.
Về quản lý con người: Pháp áp dụng đăng ký cư trú bằng giấy thông hành, kiểm soát dân nhập cư; phố xá được đặt tên, đánh số để tiện: Thu thuế, truy bắt, theo dõi hoạt động chính trị…
Với sự quản lý này, đô thị là công cụ quản trị, không còn chỉ là nơi ở.
Quản lý đô thị Hà Nội thời Pháp là sự kết hợp giữa lý trí của kỹ sư và ý chí của kẻ cai trị.
Nó tạo ra một thành phố ngăn nắp, nhưng không phải một thành phố công bằng.
Khung đường, trục, quảng trường ở nội thành Hà Nội hiện nay phần lớn từ thời Pháp.
Tạm dừng ở Hà Nội. Phần sau tôi sẽ đề cập tới các đô thị khác như Sài Gòn, Hải Phòng và Nam định.
