Đứng vững trong cái bóng của lời nguyền địa lý

 

Tôi đã nhiều lần định viết, rồi lại ngần ngại vì mình không phải chuyên gia kinh tế hay địa chính trị.

Nhưng trước những con số được đưa lên từ nguồn chính thống và nhịp thở của chuỗi cung ứng mỗi ngày, tôi nhận ra: không cần phải là chuyên gia mới cảm nhận được sức nặng của thời đại.

Bài viết này là đóng góp cá nhân cho một 'bài toán địa lý' mà mỗi chúng ta, dù muốn hay không, đều đang cùng tìm đáp số.

 

Ảnh do Gemini tạo

 

Trước bàn làm việc của mình treo hai bản đồ: thế giới và Việt Nam. Nhìn vào đó, mình hay dừng lại rất lâu ở dải đất hình chữ S. Không phải vì nó đẹp, mà vì nó… nhỏ.

Nhỏ, nhưng lại nằm cạnh một cái gì đó quá lớn.

Trung Quốc không chỉ là một quốc gia. Nó giống như một khối núi khổng lồ đặt cạnh một ngôi nhà. Không cần dịch chuyển, cái bóng của nó vẫn phủ sang.

Và cái cảm giác “có một cái bóng ở bên cạnh” người Việt, có lẽ, đã quen từ rất lâu rồi.

Cái bóng ấy không phải lúc nào cũng đen. Nhìn lại lịch sử, ta dễ thấy những đoạn rất rõ: bị đô hộ, kháng chiến, xung đột, căng thẳng…

Nhưng nếu chỉ nhìn như vậy thì lại thiếu. Vì giữa những lần đối đầu, vẫn có những giai đoạn học hỏi, giao thương, ảnh hưởng qua lại.

Chữ viết, mô hình nhà nước, tư tưởng… có những thứ ta chống lại, nhưng cũng có những thứ ta tiếp nhận. Quan hệ ấy chưa bao giờ đơn giản.

Nó giống như sống cạnh một người hàng xóm rất mạnh: vừa phải đề phòng, vừa không thể không qua lại. Có những điều không thể chọn

Mình từng nghĩ: giá như Việt Nam nằm ở một vị trí khác thì sao? Xa hơn một chút. Đứng xa cái bóng ấy một chút. Hay đơn giản là… không ở cạnh.

Nhưng rồi nhận ra đó là một câu hỏi vô nghĩa. Vì địa lý không phải thứ để lựa chọn. Như cách nói của Carl Thayer, Việt Nam bị chi phối bởi một “lời nguyền địa lý” (tyranny of geography).

Nghe thì có vẻ nặng nề. Nhưng nghĩ kỹ, nó chỉ đơn giản là: có những điều, mình phải sống cùng, dù muốn hay không.

Khi cái bóng đổi hình: nếu như ngày xưa, cái bóng ấy hiện ra bằng quân đội, bằng chiến tranh, thì bây giờ nó hiện ra theo những cách khác.

Nó nằm trong những container hàng hóa qua biên giới mỗi ngày, trong những dây chuyền sản xuất phụ thuộc nguyên liệu, trong những con số nhập siêu mà ai cũng biết, nhưng ít ai cảm nhận rõ.

Thâm hụt với Trung Quốc năm 2025 vẫn lớn (~115–116 tỷ USD), nhưng tổng thể Việt Nam vẫn xuất siêu toàn cầu. Nhiều nhập khẩu từ Trung Quốc là nguyên liệu đầu vào cho xuất khẩu sang Mỹ/EU, Nhật Bản... (điện tử, dệt may…).

 Người ta vẫn nói về Biển Đông như một điểm nóng. Nhưng có khi, những thứ “nóng” hơn lại nằm ở chỗ không nhìn thấy được như trong kinh tế, trong chuỗi cung ứng, trong sự lệ thuộc vô hình (như những vật dụng nhỏ bé, rẻ tiền; như nguyên liệu trong bữa ăn hằng ngày của chúng ta...).

Cái bóng không còn đổ xuống từ trên cao. Nó len vào từ nhiều phía.

Nhưng chúng ta không còn như trước

Điều làm mình suy nghĩ nhiều nhất không phải là cái bóng ấy lớn đến đâu, mà là: mình đã khác đi như thế nào khi đứng dưới nó.

Việt Nam hôm nay không còn là một quốc gia khép kín. 

Việt Nam đã trở thành điểm đến FDI lớn, xuất khẩu sang Mỹ, EU, Nhật Bản tăng mạnh, chuỗi cung ứng đa dạng hơn. Người trẻ tiếp cận thế giới rộng hơn, kinh tế không còn chỉ hướng về một phía.

Và khi có nhiều hướng hơn, thì “cái bóng” kia dù vẫn còn cũng không còn là thứ duy nhất quyết định mình đi đâu.

Có những thứ nguy hiểm vì… dễ chịu. Người Việt ta có câu: “mật ngọt chết ruồi.” Mình nghĩ câu này đúng nhưng chưa đủ. Vì trong thực tế, không phải cái gì ngọt cũng nguy hiểm. Chỉ nguy hiểm khi mình không biết mình đang “ăn” gì, và ăn đến đâu.

Quan hệ kinh tế cũng vậy: Hợp tác thì luôn có lợi ích. Thuận tiện, rẻ, nhanh ai cũng thích. Nhưng nếu quen với sự dễ dàng ấy quá lâu, người ta sẽ quên mất cảm giác tự đứng trên chân mình.

Và đó mới là chỗ đáng lo.

Sống cạnh một người khổng lồ không có nghĩa là cúi đầu, cũng không có nghĩa là phải nhỏ lại hay phải chống lại mọi thứ.

Mà là phải hiểu: Khi nào nên tiến gần, khi nào nên giữ khoảng cách và khi nào phải tự đứng một mình

Đó không phải là một lựa chọn làm một lần. Mà là một quá trình gần như mỗi ngày. Không thoát, nhưng có thể đi theo cách của mình

“Lời nguyền địa lý”, nếu gọi như vậy, có lẽ vẫn còn. Nhưng mình không nghĩ nó là định mệnh. Nó giống một bài toán hơn. Một bài toán mà lời giải không nằm ở việc thay đổi đề bài, mà nằm ở cách mình giải.

Việt Nam không thể chuyển đi nơi khác. Nhưng có thể chọn cách đứng ở chính nơi này, không phải đứng yên mà là đứng vững.

Đôi khi, điều khó nhất không phải là thoát khỏi một cái bóng.

Mà là sống dưới nó mà vẫn giữ được hình dáng của mình.

Việt Nam ta, qua rất nhiều lần vấp, có lẽ đang học dần điều đó: Chậm, chưa hoàn hảo nhưng có tiến lên.

Và có lẽ, như thế đã là một câu trả lời.

 

Đi Chợ "Chồm Hổm" Đẹp Nhất Miền Tây - Bùi Văn Hải

 Sau khi xin phép, là bê nguyên xi về đăng, không chỉnh sửa.

 

Chợ "chồm hổm" Vị Thanh (TP Cần Thơ) đặc biệt với cách bán hàng của nông dân, không gian giản dị, đậm nét văn hóa miền Tây, thu hút du khách thập phương.

Ngôi chợ rất sôi nổi hoạt động mua bán, nơi đây chỉ bán sản vật “nhà trồng được” ở miền Tây sông nước. Sự độc lạ của ngôi chợ vùng đồng bằng sông Cửu Long này bắt đầu từ chỗ không có quầy sạp, không có gian hàng bày bán như bao ngôi chợ thông thường, cũng vì thế người ta mới gọi Vị Thanh là chợ "chồm hổm".

Tại đây, người bán chỉ trải những tấm bạt nhỏ dưới nền đất, bày bán nhiều mặt hàng nông sản “của nhà trồng được”.

Phiên chợ bắt đầu từ 2h rạng sáng

Ngôi chợ rộng hơn 700m2. Người buôn bán tại chợ này không phải là tiểu thương, họ hầu hết là những nông dân, hàng hóa bán tại chợ là các loại nông sản, sản vật do họ trồng hoặc nuôi được ở quê.

Khung cảnh ở chợ chồm hổm Vị Thanh luôn tấp nập người mua bán, tạo thành một nét văn hóa rất đậm chất miền Tây nam bộ.

Nhiều người bán hàng có ruộng rẫy, tự trồng được các loại rau trái, hoa màu rồi mang đi bán. Có nhiều người trước đây từng là nông dân, nhưng sau khi có khu chợ này, họ bỏ hẳn nghề làm ruộng, chuyển sang bán hàng tại đây.

Khi tham dự phiên chợ sẽ thường xuyên bắt gặp những nụ cười đôn hậu của các bà má miền Nam.

Từ khoảng 2 giờ sáng, những nẻo đường dẫn vào chợ đã nhộn nhịp bởi âm thanh xe cộ, tiếng cười nói rộn ràng. Người nông dân mang theo những sản vật nhà trồng được hoặc gom từ những hộ xung quanh để mang đến chợ bày bán, còn khách mua cũng đã có mặt.

Mặt hàng bày bán là những bó súng đồng, hẹ nước, đậu rồng, bông điên điển, so đũa hoặc mớ cá đồng vừa bắt được đêm hôm trước như cá linh, cá chạch, cá heo nước ngọt…

Những tiếng rao hàng, tiếng cười nói hòa quyện vào nhau tạo nên một bản giao hưởng của cuộc sống.

Du khách sẽ cảm nhận được sự hiếu khách của người dân khi họ không ngần ngại chia sẻ câu chuyện về sản phẩm của mình. Trước cách nói chuyện tếu táo, duyên dáng kèm giọng nói hào sảng của dân Nam bộ, bạn sẽ khó cưỡng lại lời mời mua hàng của những nông dân miệt vườn buôn bán nơi đây.

Bao năm nay dù thời thế đã thay đổi nhiều nhưng chợ Vị Thanh vẫn muốn giữ truyền thống như một nét phác thảo về đời sống dân dã của người Nam bộ.

Dưới chiếc nón lá tảo tần là những gương mặt ánh lên vẻ lạc quan, yêu đời của những người phụ nữ đảm đang. Dù công việc còn nhiều vất vả, chân lấm tay bùn, thức khuya, dậy sớm nhưng những người phụ nữ này vẫn toát lên nụ cười đôn hậu mang lại cảm giác bình yên, thư thái. Làn da nâu rám nắng nhưng trẻ trung, khỏe khoắn, miệng luôn cất tiếng rao chào mời.

Những nụ cười dễ bắt gặp ở chợ. "Chợ không nói thách, không đốt phong long đâu à nghen" - một người bán nói với chọc du khách.

Điều độc đáo nữa mà du khách cảm nhận rất rõ mỗi khi đặt chân đến chợ này, đó là mọi người thoải mái mua hàng, trả giá và luôn nhận được những nụ cười thân thiện của người bán chứ không có cái xua đuổi hay lườm nguýt, “đốt phong long”!

Vào những ngày cận Tết âm lịch, không khí ở đây càng thêm náo nhiệt, rôm rả tiếng cười nói, tiếng trả giá mua bán và nhiều nụ cười, lời chúc cho nhau một năm mới an khang thịnh vượng, gia đình an vui.

Một người dân mang sản vật nhà trồng đến chợ.

Chợ chồm hổm Vị Thanh gần đây đã "bổ sung" thêm nhiều gian hàng thủy sản, có nhiều loại cá đặc trưng của miền Tây sông nước. Theo kinh nghiệm người dân, muốn mua cá đồng tươi ngon thì phải đi chợ thật sớm. Ngoài các nông sản, thủy sản thì nhiều loại bánh dân gian, như: chè, xôi, bánh bò, bánh chuối... cũng được người dân bày bán ở chợ này.

Một góc chợ khá thú vị khi nhìn từ trên cao.

Điều dễ nhận thấy nhất trong những ngày cuối năm là không khí nô nức, nhộn nhịp, tấp nập dòng người ngược xuôi; nhiều em nhỏ thì núm níu theo chân cha mẹ để mua đồ tết. Tất cả đều hội tụ làm nên phiên chợ quê náo nhiệt, đông vui hơn bao giờ hết.

Trong dòng chảy đô thị hóa, chợ “chồm hổm” vẫn giữ được vẻ nguyên sơ, giản dị, như một biểu tượng của hồn quê giữa lòng phố thị. Đây không chỉ là nơi mua bán, trao đổi sản vật quê nhà mà còn là “bảo tàng sống” lưu giữ nét sinh hoạt truyền thống, một phần của ký ức và bản sắc người miền Tây.

Cho dù chợ Tết hay những ngày rằm lớn thì hầu hết sản vật bày bán tại chợ vẫn không thay đổi, chủ yếu là nhiều loại mặt hàng nông sản khác nhau, được bày bán nhiều hơn tạo ra một không gian đầy sắc màu khi được nhìn từ trên cao xuống.