Tôi đã nhiều lần định viết, rồi lại ngần ngại vì mình không phải chuyên gia kinh tế hay địa chính trị.
Nhưng trước những con số được đưa lên từ nguồn chính thống và nhịp thở của chuỗi cung ứng mỗi ngày, tôi nhận ra: không cần phải là chuyên gia mới cảm nhận được sức nặng của thời đại.
Bài viết này là đóng góp cá nhân cho một 'bài toán địa lý' mà mỗi chúng ta, dù muốn hay không, đều đang cùng tìm đáp số.
Ảnh do Gemini tạo
Trước bàn làm việc của mình treo hai bản đồ: thế giới và Việt Nam. Nhìn vào đó, mình hay dừng lại rất lâu ở dải đất hình chữ S. Không phải vì nó đẹp, mà vì nó… nhỏ.
Nhỏ, nhưng lại nằm cạnh một cái gì đó quá lớn.
Trung Quốc không chỉ là một quốc gia. Nó giống như một khối núi khổng lồ đặt cạnh một ngôi nhà. Không cần dịch chuyển, cái bóng của nó vẫn phủ sang.
Và cái cảm giác “có một cái bóng ở bên cạnh” người Việt, có lẽ, đã quen từ rất lâu rồi.
Cái bóng ấy không phải lúc nào cũng đen. Nhìn lại lịch sử, ta dễ thấy những đoạn rất rõ: bị đô hộ, kháng chiến, xung đột, căng thẳng…
Nhưng nếu chỉ nhìn như vậy thì lại thiếu. Vì giữa những lần đối đầu, vẫn có những giai đoạn học hỏi, giao thương, ảnh hưởng qua lại.
Chữ viết, mô hình nhà nước, tư tưởng… có những thứ ta chống lại, nhưng cũng có những thứ ta tiếp nhận. Quan hệ ấy chưa bao giờ đơn giản.
Nó giống như sống cạnh một người hàng xóm rất mạnh: vừa phải đề phòng, vừa không thể không qua lại. Có những điều không thể chọn
Mình từng nghĩ: giá như Việt Nam nằm ở một vị trí khác thì sao? Xa hơn một chút. Đứng xa cái bóng ấy một chút. Hay đơn giản là… không ở cạnh.
Nhưng rồi nhận ra đó là một câu hỏi vô nghĩa. Vì địa lý không phải thứ để lựa chọn. Như cách nói của Carl Thayer, Việt Nam bị chi phối bởi một “lời nguyền địa lý” (tyranny of geography).
Nghe thì có vẻ nặng nề. Nhưng nghĩ kỹ, nó chỉ đơn giản là: có những điều, mình phải sống cùng, dù muốn hay không.
Khi cái bóng đổi hình: nếu như ngày xưa, cái bóng ấy hiện ra bằng quân đội, bằng chiến tranh, thì bây giờ nó hiện ra theo những cách khác.
Nó nằm trong những container hàng hóa qua biên giới mỗi ngày, trong những dây chuyền sản xuất phụ thuộc nguyên liệu, trong những con số nhập siêu mà ai cũng biết, nhưng ít ai cảm nhận rõ.
Thâm hụt với Trung Quốc năm 2025 vẫn lớn (~115–116 tỷ USD), nhưng tổng thể Việt Nam vẫn xuất siêu toàn cầu. Nhiều nhập khẩu từ Trung Quốc là nguyên liệu đầu vào cho xuất khẩu sang Mỹ/EU, Nhật Bản... (điện tử, dệt may…).
Người ta vẫn nói về Biển Đông như một điểm nóng. Nhưng có khi, những thứ “nóng” hơn lại nằm ở chỗ không nhìn thấy được như trong kinh tế, trong chuỗi cung ứng, trong sự lệ thuộc vô hình (như những vật dụng nhỏ bé, rẻ tiền; như nguyên liệu trong bữa ăn hằng ngày của chúng ta...).
Cái bóng không còn đổ xuống từ trên cao. Nó len vào từ nhiều phía.
Nhưng chúng ta không còn như trước
Điều làm mình suy nghĩ nhiều nhất không phải là cái bóng ấy lớn đến đâu, mà là: mình đã khác đi như thế nào khi đứng dưới nó.
Việt Nam hôm nay không còn là một quốc gia khép kín.
Việt Nam đã trở thành điểm đến FDI lớn, xuất khẩu sang Mỹ, EU, Nhật Bản tăng mạnh, chuỗi cung ứng đa dạng hơn. Người trẻ tiếp cận thế giới rộng hơn, kinh tế không còn chỉ hướng về một phía.
Và khi có nhiều hướng hơn, thì “cái bóng” kia dù vẫn còn cũng không còn là thứ duy nhất quyết định mình đi đâu.
Có những thứ nguy hiểm vì… dễ chịu. Người Việt ta có câu: “mật ngọt chết ruồi.” Mình nghĩ câu này đúng nhưng chưa đủ. Vì trong thực tế, không phải cái gì ngọt cũng nguy hiểm. Chỉ nguy hiểm khi mình không biết mình đang “ăn” gì, và ăn đến đâu.
Quan hệ kinh tế cũng vậy: Hợp tác thì luôn có lợi ích. Thuận tiện, rẻ, nhanh ai cũng thích. Nhưng nếu quen với sự dễ dàng ấy quá lâu, người ta sẽ quên mất cảm giác tự đứng trên chân mình.
Và đó mới là chỗ đáng lo.
Sống cạnh một người khổng lồ không có nghĩa là cúi đầu, cũng không có nghĩa là phải nhỏ lại hay phải chống lại mọi thứ.
Mà là phải hiểu: Khi nào nên tiến gần, khi nào nên giữ khoảng cách và khi nào phải tự đứng một mình
Đó không phải là một lựa chọn làm một lần. Mà là một quá trình gần như mỗi ngày. Không thoát, nhưng có thể đi theo cách của mình
“Lời nguyền địa lý”, nếu gọi như vậy, có lẽ vẫn còn. Nhưng mình không nghĩ nó là định mệnh. Nó giống một bài toán hơn. Một bài toán mà lời giải không nằm ở việc thay đổi đề bài, mà nằm ở cách mình giải.
Việt Nam không thể chuyển đi nơi khác. Nhưng có thể chọn cách đứng ở chính nơi này, không phải đứng yên mà là đứng vững.
Đôi khi, điều khó nhất không phải là thoát khỏi một cái bóng.
Mà là sống dưới nó mà vẫn giữ được hình dáng của mình.
Việt Nam ta, qua rất nhiều lần vấp, có lẽ đang học dần điều đó: Chậm, chưa hoàn hảo nhưng có tiến lên.
Và có lẽ, như thế đã là một câu trả lời.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét