Một vài câu thơ tả cảnh khiến tôi nhớ mãi.
Tranh do Gemini tạo
Truyện Kiều là một trong những áng văn thơ hay đẹp nhất của văn học Việt Nam. Nguyễn Du tả người đã tuyệt, mà khi tả cảnh non sông, thiên nhiên, đất nước lại càng tinh tế: vừa gợi hình, vừa gợi tình.
Thiên nhiên trong Kiều tuy đẹp nhưng luôn vận động (hoa trôi, nội cỏ rầu rầu, gió cuốn...). Sự đối lập giữa cái mênh mông của đất trời và cái nhỏ bé của kiếp người chính là nơi Nguyễn Du gửi gắm lòng trắc ẩn.
Đọc Kiều, nhiều khi không chỉ thấy số phận con người, mà còn thấy cả không gian đất Việt hiện ra rõ ràng với màu sắc, đường nét và nhịp thở rất quen – như những gì đã âm thầm in sâu trong ký ức mỗi chúng ta.
Từ cảm nhận ấy, tôi xin chọn ra một vài câu thơ tiêu biểu, thường được nhắc đến khi nói về vẻ đẹp cảnh sắc thiên nhiên trong Truyện Kiều.
Cảnh xuân – non nước trong trẻo, khoáng đạt:
“Cỏ non xanh tận chân trời,
Cành lê trắng điểm một vài bông hoa.”
Cảnh du xuân – đất trời hòa cùng con người
“Nao nao dòng nước uốn quanh,
Dịp cầu nho nhỏ cuối ghềnh bắc ngang.”
Cảnh sông nước mênh mang – đất trời buồn mà đẹp
“Buồn trông cửa bể chiều hôm,
Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa.”
Non nước hoang vắng – vẻ đẹp của thiên nhiên nguyên sơ
“Buồn trông
ngọn nước mới sa,
Hoa trôi man mác biết là về đâu?”
Cảnh chiều – thiên nhiên nhuốm màu tâm trạng
“Bóng chiều đã
ngả non tây,
Cỏ cây chen
đá, lá chen hoa.”
Cảnh trời nước xa xăm – non sông rộng mà người cô đơn
“Buồn trông
gió cuốn mặt duềnh,
Ầm ầm tiếng
sóng kêu quanh ghế ngồi.”
Cảnh xuân có sinh khí, đất trời và con người cùng chuyển động.
“Gần xa nô nức yến anh,
Chị em sắm
sửa bộ hành chơi xuân.”
Không gian xuân mở rộng, đông vui mà vẫn nền nã.
“Dập dìu tài tử giai nhân,
Ngựa xe như
nước, áo quần như nêm.”
Hay những lời thơ tả cảnh sông, nước, trời nước mênh mang như:
"Tà tà bóng ngả về tây
Chị em thơ thẩn dang tay ra về"
...
"Mịt mù dặm cát đồi cây
Dưới cầu nước chảy trên chày nguyệt gác"
Hoặc tả cảnh đêm, không gian êm đềm:
“Gió hiu hiu thổi một vài bông lau.”
…
Nguyễn Du không tả non sông theo kiểu phô trương, mà: Chọn lựa những chi tiết nhỏ như cánh buồm, dòng nước, cây cầu để gợi không gian lớn như trời, biển, sông, núi
Cảnh đẹp trong Truyện Kiều luôn: Gắn với hồn người, phản chiếu tâm trạng, mang rất rõ cảm thức con người, đất nước, thiên nhiên ta hiền hòa, trầm lắng mà sâu xa.
Với tôi, những câu thơ tả cảnh trong Truyện Kiều thường là những câu ở lại lâu nhất sau khi gấp sách. Không ồn ào, không cầu kỳ, chỉ là một dòng nước uốn quanh, một cánh buồm xa, một ngọn gió hiu hiu… nhưng mỗi lần đọc lại, những hình ảnh ấy vẫn hiện lên rất rõ, rất quen, như thể đã từng đi qua trong đời sống của chính mình.
Nguyễn Du không dùng những danh từ đao to búa lớn để gọi tên non sông, ông dùng 'hồn' của đất trời để gọi tên cảm xúc. Để rồi, dù ta đứng trước biển lớn mênh mông hay chỉ là một dòng kênh nho nhỏ, ta bỗng thấy lòng mình 'nao nao' như chính nhịp bước của người trong thơ năm ấy.
Thật hay cho một áng văn có thể vượt qua dòng thời gian để sống mãi trong tâm thức của một dân tộc.
