Tình cờ gặp đề thi này trên net, thấy có nhiều điều thú vị và hay ho. Mình nhớ đến những đề thi Đình thời Nguyễn mà mình từng có dịp tham khảo, rồi có vài suy nghĩ.
Đề thi Tú tài II thời VNCH, môn Triết học, có hai phần: mười câu hỏi ngắn và một bài luận, thí sinh chọn một trong ba đề để làm. Thời gian làm bài là ba giờ.
Đọc qua, mình chú ý nhất đến phần luận. Chỉ ba đề, mỗi đề vài chữ hoặc một câu hỏi, nhưng muốn viết cho ra ngô ra khoai thì chắc chắn không thể chỉ học thuộc lòng sách vở.
Điều mình thấy thú vị là người ra đề không đưa sẵn một nhận định để học sinh giải thích, cũng không yêu cầu kể lại những điều đã học. Câu hỏi được đặt ra để người làm bài tự tìm đường đi, tự lập luận và bảo vệ cách hiểu của mình.
Dĩ nhiên, chỉ nhìn vào một đề thi thì chưa thể đánh giá toàn diện chương trình học hay chất lượng của cả một nền giáo dục. Nhưng riêng những câu hỏi này cũng đủ khiến người đọc dừng lại suy nghĩ.
Từ đề thi Tú tài II, mình nhớ đến thi Đình thời Nguyễn.
Hai kỳ thi thuộc hai thời đại rất khác nhau. Một bên là nền giáo dục Nho học, với kinh điển và thể văn sách; một bên là chương trình giáo dục hiện đại, trong đó có môn Triết học với những vấn đề về nhận thức, đạo đức và khoa học.
Thi Đình là kỳ thi cuối cùng trong hệ thống thi Tiến sĩ thời Nguyễn. Qua những bài văn sách, sĩ tử phải vận dụng kiến thức đã học để bàn luận những vấn đề được đặt ra, thể hiện cách nhìn nhận và năng lực lập luận của mình.
Còn ở đề thi Tú tài II đang nói đến, những câu hỏi triết học cũng đòi hỏi người học phải vượt khỏi việc ghi nhớ kiến thức, tự mình phân tích và đưa ra lời giải.
Không thể xem hai kỳ thi là tương đương, bởi mục đích, nội dung và vị trí của chúng trong hệ thống giáo dục là hoàn toàn khác nhau. Nhưng khi đặt những đề thi ấy cạnh nhau, mình vẫn nhận ra một điểm đáng chú ý: người học không chỉ cần biết những gì đã được dạy, mà còn phải biết sử dụng những điều ấy để suy nghĩ về một vấn đề cụ thể.
Có lẽ đây cũng là một trong những điều đáng quan tâm khi nhìn lại chuyện học và thi cử ngày xưa.
Một kỳ thi có thể kiểm tra trí nhớ, kiến thức, khả năng diễn đạt; nhưng với những câu hỏi mở, người làm bài còn phải biết suy xét, tìm mối liên hệ giữa các vấn đề và tự hình thành lập luận. Những điều ấy không phải lúc nào cũng có thể học thuộc lòng mà có được.
Tất nhiên, đề thi chỉ là một phần của câu chuyện giáo dục. Cách dạy, cách học, điều kiện học tập và nhiều yếu tố khác cũng góp phần tạo nên kết quả. Do vậy, mình không nghĩ có thể chỉ dựa vào một vài đề thi để kết luận nền giáo dục của thời đại nào tốt hơn thời đại nào.
Nhưng những tư liệu cũ vẫn có cái hay riêng. Đọc chúng, ta biết thêm người xưa đã học gì, phải trả lời những câu hỏi nào và từng được yêu cầu thể hiện năng lực của mình ra sao.
Một đề thi từ mấy chục năm trước, những bài văn sách từ hàng trăm năm trước, xét cho cùng, đều là những dấu vết của một thời. Có điều, đôi khi đọc lại, ta vẫn bắt gặp những câu hỏi chưa hề cũ.
Bởi chuyện học không chỉ là tích lũy kiến thức để vượt qua một kỳ thi. Điều quan trọng hơn có lẽ là sau những gì đã học, mỗi người có thể tự suy nghĩ, biết xem xét vấn đề từ nhiều phía và hình thành nhận định của riêng mình.
Chỉ vậy thôi, cũng thấy thú vị.
