Bóng cây Đại Thụ và những pho tượng tự phong

 

Tranh nhờ ChatGPT tạo theo phong cách Hàng Trống

 

Chiều 29 Tết, ngồi bên chén trà quạnh quẽ, tôi chợt nghĩ lại một cảnh tượng đã vô tình chứng kiến và thấy lòng mình nặng xuống. 

Có những người đã bước sang dốc bên kia cuộc đời, đáng lẽ ở tuổi ấy tâm phải tĩnh như nước, thì lại đang hăng say dùng những lời lẽ chua cay nhất để mổ xẻ và hạ thấp các bậc tiền nhân trước người quen. 

Họ nhân danh cái nhìn khách quan, nhân danh sự tiến bộ, để phán xét những người đã khuất như thể mình là những bậc thánh nhân không tì vết.

Nhìn cách họ hằn học với quá khứ, tôi chợt thấy xót xa. Người phương Đông có một đạo lý rất giản dị mà cũng rất nặng nề, đó là uống nước nhớ nguồn. 

Thế nhưng, dường như có một bộ phận người chớm hưu đang mắc vào cái bẫy của sự ngạo mạn. Khi không còn bận rộn với công danh, họ bắt đầu tự đúc cho mình pho tượng hoàn mỹ, rồi từ trên cái bệ cao tự phong ấy, họ nhìn xuống lịch sử bằng ánh mắt đầy định kiến và khắt khe.

 Lịch sử, dù là lịch sử chung hay gia sử của mỗi dòng họ, vốn là một dòng chảy liên tục, không phải những mảnh ghép rời rạc để ta thích thì nhấc lên soi mói, không thích thì đạp đổ. 

Tiền nhân là những người đã đi qua một thời đại đầy giới hạn, thiếu thốn và cả những bi kịch mà chúng ta hôm nay khó lòng tưởng tượng nổi. Họ chính là những bộ rễ sần sùi, đen đúa, đã bám chặt vào lòng đất để giữ cho cái cây của hiện tại có thể đứng vững trước gió mưa.

Những gì ta gọi là sai lầm hay lạc hậu của họ, thực chất là cái giá phải trả để mở đường. Phán xét tiền nhân bằng cảm tính chủ quan hay hệ quy chiếu tiện nghi của hiện tại chẳng khác nào đứng dưới ánh đèn điện rực rỡ rồi chê cười người xưa thắp nến trong đêm thâu. 

Người ta quên rằng, nếu không có những ngọn nến le lói ấy dẫn đường qua bão tố, thì chưa chắc đã có ngày hôm nay để ngồi đây mà phân định đúng sai.

Sự hằn học hay trả thù với quá khứ không chứng minh bạn là người thông tuệ. Trái lại, nó chỉ phơi bày một cái Tôi quá lớn trong khi sự thấu cảm lại quá mỏng.

Người thực sự trưởng thành và có văn hóa, giáo dục sẽ hiểu rằng, mọi vĩ nhân đều bị giới hạn bởi thời đại của họ. 

Thay vì biết ơn bóng mát của cây đại thụ, những pho tượng tự phong lại chỉ chăm chăm soi vào vài vết sẹo trên thân cây, vài chiếc lá héo úa dưới gốc để phủ nhận toàn bộ công lao che chở. Đó không phải là tư duy phản biện, mà là sự vô ơn được bọc trong lớp vỏ "tri thức".

Văn hóa làm người, suy cho cùng, không nằm ở việc ta đứng ở vị trí nào, mà nằm ở cách ta đối đãi với quá khứ. 

Một người không biết kính trọng tiền nhân, liệu có đủ tư cách để làm gương cho hậu thế. Và vài mươi năm nữa, khi chính chúng ta trở thành tiền nhân trong mắt lớp trẻ (dù hiện tại đang cưu mang, hỗ trợ...), liệu ta có muốn bị phán xét bằng sự chua cay như cách ta đang làm hôm nay.

Cuối năm rồi, hãy để sự ngạo mạn trôi đi theo năm cũ.

Hãy lùi lại một bước, nghiêng mình trước những bóng cây đại thụ đã ngã xuống để chúng ta có được khoảng trời xanh hôm nay. 

Bởi lẽ, chúng ta không phải là những vị phán quan của lịch sử. Chúng ta chỉ là những kẻ đang mang nợ lịch sử mà thôi.